Aleksander Moisiu

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė

Aleksander Moisiu

Mesazh  Orfe prej Wed Nov 05, 2008 6:28 pm

Aleksander Moisiu
Aleksander Moisiu, Aktori i madh Shqiptar

Aleksander Moisiu lindi ne qytetin e Durresit ne vitin 1879. Prinderit e aktorit te shquar shqiptar ishin nga vende te ndryshme te Shqiperise. I ati nga Kavaja ndersa e ema ne ate kohe ndodhej ne jug te Italise. Me bashkimin e prinderve te tij aktori e kaloi pothuaj gjithe rinine e tij ne qytetin e Durresit dhe me pas ne Tirane duke u larguar ne moshen 20-vjecare nga Shqiperia per t'u zhvendosur se bashku me nenen dhe dy motrat e tij ne Vjene te Austrise. Me kalimin e kohes qyteti austriak, pervecse shtepia e tij e re, u be edhe stacioni i pare i karrieres se tij. Aty aktori i madh shqiptar Aleksander Moisiu, pati fatin te njihej me aktorin austriak qe ne ate kohe perjetonte nje sukses mjaft te konsiderueshem. Xhosef Kainz, i cili e ndihmoi shume aktorin tone per hapat e tij te para ne boten e aktrimit. Shekulli XX ishte edhe momenti kur Aleksander Moisiu filloi te njihej ne rang boteror dhe te konsiderohej si nje aktor mjaft fisnik.

Me pas aktori i shquar shqiptar merr vendimin te zhvendoset ne Prage dhe ne Berlin, ku aty perseri ka fatin te njihet me nje aktor tjeter te suksesshem, Maks Reinhardin. Pikerisht ne kete vend ne Reinhard Asamble ne Rusi, aktori i shquar shqiptar vleresohet me cmimin e pare nga dramaturgu dhe kritiku Anatoliy Lunacarski, per interpretimin e tij tek Odipusi. Ky vleresim perben edhe cmimin e pare ne karrieren e madhe te Moisiut, si dhe nismen e nje periudhe te re plot vleresime e interpretime te suksesshme. Aktori i madh shqiptar vazhdon te interpretoje ne rolet me te spikatura te asaj kohe. "Hamlet" ne Teatrin Popullor te Vjenes ne vitin 1922, "Fedia" e Leo Tolstoit dhe "The alive Cadaver" ne Berlin ne 1922-in. Akeksander Moisiu vazhdon te aktroje vazhdimisht ne veprat me te spikatura duke arritur majat e teatrit boteror me perzgjedhjen e tij ne rolin e Romeos ne vepren e famshme Shekspirane "Romeo dhe Xhulieta" ne 1907-en duke lene te gjithe te shtangur me aftesite e tij interpretuese.

"Artistet e shquar shqiptare dje, sot dhe ne te ardhmen do te mbeten transmetuesit me te mire te vlerave tona kombetare e te identitetit tone artistik dhe Aleksander Moisiu ben pjese, pa dyshim, ne kete kolane te vyer qe ka lidhur Shqiperine me Boten e qyteteruar. Certifikimi i Aleksander Moisiut si shqiptar, me deshiren e tij, eshte nje fakt kuptimplote per ndjenjen e tij kombetare, edhe pse arti ka gjuhen e vet te gjithebotshme, kete gjuhe te cilen dine ta ligjerojne vec artistet e mirefillte qe gezojne staturen e gjeniut. E, Aleksander Moisiu eshte njeri prej tyre", ka thene per te Ministri Klosi.

Biografia e Moisiut gezon nje pasuri dhe nje vlere qe do ta deshironte cdo njeri i rangut te tij. Nder komentet e shumta per biografine e tij mund te vecohen disa vleresime te sinqerta nga koleget e tij. Maks Brod shkruan per aktorin tone: "Hamlet eshte shkruar vetem per Moisiun dhe vetem ai mund ta interpretonte." K. Stanislavski shkruan: "Nje artist edhe nje njeri kaq i madh sa Moisiu, i perket gjithe botes". Aleksander Moisiu, pavaresisht se po perjetonte nje sukses te jashtezakonshem, nuk e harroi kurre origjinen edhe kombin e tij. Pas shume tentativash dhe kerkesash ndaj autoriteteve te shtetit shqiptar arrin te marre pasaporten shqiptare se bashku me bashkeshorten e tij, Johana Tervin, ne 1934-en. Aktori i madh shqiptar nderroi jete ne mars te vitit 1935 duke lene pas tij kujtime te pavdekshme. Trupi i tij i pajete aktualisht ndodhet ne Leik Lugamo te Zvicres.

Emri i tij i fali Shqiperise nje nga dimensionet me interesante e te jashtezakonshme. Rolet e tij qene nje kolane brilante e artit pamor te drames. Eshte per t'u cuditur se megjithese ai luajti personazhe te interpretuara nga majat e aktrimit boteror, perseri ishte krejt i vecante dhe po kaq i madh sa edhe koleget e tij evropiane. Te marresh persiper e te realizosh personazhe te dramaturgjise elitare eshte sa lodhje dhe mallkim, aq dhe mrekulli e relaks. Detyra te tilla madhore i marrin persiper, jo vetem vullnete titanike, por edhe talente te jashtezakonshme. Ne keto dimensione, ne kete arene, hyri me modesti, u zhvillua universalisht dhe mbylli jeten i rrethuar nga respekti dhe admirimi aktori Aleksander Moisiu.

_________________

Orfe
advancues
advancues

Numri i postimeve : 740
Registration date : 02/11/2008

Shiko profilin e anėtarit

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Aleksander Moisiu

Mesazh  Orfe prej Wed Nov 05, 2008 6:28 pm

Kur dramaturgu i madh shqiptar Aleksandėr Moisiu, kėrkonte nėnshtetėsinė shqiptare

Aleksandėr Moisiu, pėrēapjet pėr t’u quajtur shqiptar

Gjenovefa PUTO

Tė panumėrta janė shfaqjet e dhėna me sukses prej tij nė dhjetėra vende tė botės. Vetėm kaq do tė mjaftonte, qė ai tė joshej nga e mira dhe begatia e vendeve tė tjera, ku kaloi shumė nga jeta e tij artistike. Por jo, aspak! Nga Aleksandėr Moisiu na vjen prova mė e qartė e dashurisė sė tij pėr Shqipėrinė.
Nė Arkivin Qendror tė Shtetit (AQSh) gjenden plot materiale dokumentare qė flasin pėr dramaturgun e madh Aleksandėr Moisiu. Madje nė fonotekė gjendet i regjistruar zėri i tij, qė mund tė emocionojė gjithkėnd edhe sot pas kaq shumė vitesh. Pikėrisht ai zė qė bėri tė famshėm atė vetė dhe kombin e tij shqiptar.
Midis shumė materialeve tė tjera arkivore, qė dėshmojnė pa mė tė voglin dyshim madhėshtinė e kėtij personazhi botėror tė fillimshekullit tė kaluar, mė bėri pėrshtypje njė letėrkėmbim zyrtar pėr A. Moisiun, i cili kėrkon nėnshtetėsinė shqiptare. I gjithė ky material gjendet i plotė nė AQSh, Fondi 152, viti 1933, dosja 484.
Letra pėrmban vlera tė rralla si dėshmi e qartė dhe e padiskutueshme qė ky artist i jashtėzakonshėm i skenės, megjithė suksesin e madh tė arritur nė njė kohė, kur universi shqiptar i atėhershėm ishte i panjohur dhe i paragjykuar, kėrkon qė ai dhe familja e tij tė marrin nėnshtetėsinė shqiptare.
Nė njė kohė kur mjaft emra tė ndritur tė kulturės botėrore u magjepsėn pėrpara artit tė Moisiut. Ai nuk e fsheh aspak faktin e tė qenit shqiptar dhe vėrteton edhe njė herė se vendi ynė mund tė lindė tė tillė viganė.

DOKUMENT
Vjenė, 7 nėntor 1933

Shkurtimi: Dramaturgu i famshėm Alexander Moissi, kėrkon shtetėsinė shqiptare

Kam nderin tė njoftoj se dramaturgu i njoftun, prej gjaku dhe fisi shqiptar, z. Alexander Moissi, i lindur nė Trieste, mė 2. IV. 1880, qė ndodhej pėr njė muej nė njė turne theatrore nė Vjenė, iu drejtua sot kėsaj Konsullate Mbretnore me lutjen qė tė ja parashtroj Shkėlqesis Suej dėshirėn e tij qė t’i akordohet sa ma parė shtetėsia shqiptare bashkė me zonjėn e tij Giovanna Moissi-Terėin, artiste, e lindur nė München mė 18.III.1884.
Ky artist i pėrmėndun, qė nuk e ka mohue kurr kombėsinė shqiptare dėshiron qė tė njifet tutje dhe pėrjashta si shtetas shqiptar.
Z.Alexander Moissi e mori nė kohė tė luftės sė madhe proforma shtetėsinė gjermane, dmth mbas njė intervecioni personal tė Princit Otto Bismark, po me qėnė se vjetėt e fundit nacionalistėt gjermanė i bėnė njė padrejtėsi tue e konsiderue si ēifut, ia solli pėrgjithmonė shpinėn Gjermanisė dhe prej vitit 1932 rron nė vilėn e tij nė Lugano (Svicėr). Ky i refuzoi gjithė shtetėsitė e tjera dhe dėshiron vetėm tė pranohet si shtetas shqiptar, siē ka qenė familja e tij e dalun me kohė prej Kavaje dhe n.q.s pranohet lutja e tij do tė jetė kurdoherė mirėnjohės kundrejt shtetit tonė pėr kėtė gjest bujar. Emri i kėtij dramaturgu do tė jetė me tė vėrtetė njė reklamė e gjallė dhe propagandė e vlefshme pėr Shqipėrinė, e cila do t’ishte krenare me e quejtur si tė tijnė kėtė artist tė pėrmėndun nė tė gjithė botėn. Tue i marrė parasysh arėsyet e naltshėnueme i lutem Shkėlqesis S’uej qė t’i akordohet nė njė mėnyrė tė jashtėzakonshme shtetėsia shqiptare Z. Alexander Moissi dhe zonjės sė tij.

Letėrkėmbimi vazhdon me letrėn me tė cilėn ministri i Punėve tė Brendshme i drejtohet Kryeministrisė. Pasi citon kėrkesėn qė Aleksandėr Moisiu ka bėrė nė Vjenė, ai thekson:

“Tue marrė parasysh racėn e tij shqiptare, kohė shpėrnguljen e familjes prej Kavajės nė vise tė huaja dhe marrjen e shtetėsisė gjermane nė njė kohė tė mbas sundimit ottoman nė periudhėn e okupacioneve tė huaja nė Shqipni e si dhe profesionit dramaturg qė t’i vyejė historisė sė kombit tonė, propozojmė pranė P.T. Kėshillit Ministror tė kombit tonė, regjistrimin e tij bashkė me gruan nė shtetėsinė e racės sė vet, me banim definitiv nė Kavajė me lutje qė pasi tė merret nė studim nqs e mundur tė parashtrohet pėr dekret Mbretnuer nė bazė tė Art. 9 tė Kodit Civil tue ju akordue shtetėsia shqiptare dy artistave tė pėrmėndun me rėndėsi, njani prej tė cilėve i racės sonė shqiptare.
Kryesia e Kėshillit tė Ministrave, data 17.III.1934
Pėr dije e veprim, kėtu ngjit ju dėrgohet Kopje e dekretit Mbretnuer mbi akordimin e shtetėsis shqiptare Z. A. Moissi, tash shtetas gjerman me banim nė Svicėr bashkė me zonjėn e tij, Giovanna Moissi-Terėin.


DOKUMENT
Mė poshtė paraqitet i plotė teksti i dekretit mbretėror pėr dhėnien e nėshtetėsisė shqiptare artistit Aleksandėr Moisiu.

KĖSHILLI MINISTRUER
------ Vendim ------
Nr. 91 mė 26.II.1934. –

Kėshilli Ministruer nė mbledhjen e tij tė sotshme tė mbajtur nėn kryesin e Z. Pandeli Evangjeli, Kryeministėr, me antarė Z. Z. Vasil Avrami, Ministri i Drejtėsis, Xhafer Vila, Ministri P. tė Jashtme, Musa Juka, Ministri P. Mbrendshme e Zav. Ministri Ekonomis Kombėtare, Abdurahman Dibra, Ministri i Financavet, Dr. Mirash Ivanaj, Ministri i Arėsimit, Sandėr Saraēi, Ministri i P. Botore, pati nė bisedim shkresat Nr. 1831 datė 9.IX.33 e Nr. 8107 datė 24.XI.1933 tė Ministris sė P. Mbrendshme e atė Nr. 2619/VII datė 30.XII.1933 tė Ministris sė P. tė Jashtme, me tė cilat tue tregue se Z. Aleksander Moissi, tash shtetas Gjerman, me banim nė Svicer e qi nuk e ka mohue kurrė kombėsin e tij Shqiptare, por tue marrė parasysh edhe shėrbimet e shumta qi i ka banė vendit t’onė nė shtetet mė tė mėdhaja tė botės me profesionin e tij si dramatist me famė, mbi kėrkesėn e bame prej tij proponojnė qi nė bazė t’Art. 9 tė Kodit Civil t’i akordohet shtetsija Shqiptare, bashke me Zonjėn e tij Giovanna Moissi-Terėin, me origjin gjermane dhe lemun nė München mė 18.III.1884 edhe kjo artiste,

Vendosi:

Pranimin e kėtij proponimi, tue i-a parashtruem ēėshtjen pėr dekretim Nalt-Madhėnies sė Tij Mbretit si mbas Art. 9 tė Kodit Civil, -
…………….

ZOGU I.
Mbreti i Shqiptarėve

Mbi propozimin e bamun me shkresėn Nr. 1732 ex. 33 datė 28.II.934 tė Kryeministries,

DEKRETON
Aprovimin e vendimit tė sipėrpėrmendun Nr. 91 datė 26.II.934 tė Kėshillit Ministruer dhe Urdhnon zbatimin e tij. –
Tiranė, mė 14 Mars 1934. –

Z O G d,v.

Kryeministri: Ministri P. Jashtme: Ministri P. Mbrendshme:
Pandeli Evangjeli.d.v. Xhafer Vila.d.v. Musa Juka.d.v.

Asht nji me kopjen e origjinalit
Sekretar i Pėrgjithshėm i Kryesis Kėshillit Ministruer

Nė fund tė letėrkėmbimit ekziston edhe dokumenti qė i takon datės 19.III.1934, i cili ka kėtė pėrmbajtje:
“Kemi nderin me ju parashtrue se vendimi i P.T. Kėshillit Ministruer Nr.91 data 26.II.1934 i dekretuem prej Nalt Madhėnis sė Tij Mbretit, u transkriptue nė Bashkinė e Kavajės nė datė 28.III.1934”.

Tė gjitha kėto dokumente historike janė njė provė e pakundėrshtueshme e vullnetit dhe dėshirės sė mirė tė Aleksandėr Moisiut pėr tė njohur prejardhjen e tij shqiptare, ndėrsa vėrtetojnė edhe mirėnjohjen e drejtuesve shtetėrorė tė asaj periudhe ndaj njė personaliteti dhe figure madhore tė skenės teatrore evropiane.

_________________

Orfe
advancues
advancues

Numri i postimeve : 740
Registration date : 02/11/2008

Shiko profilin e anėtarit

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Aleksander Moisiu

Mesazh  Orfe prej Wed Nov 05, 2008 6:28 pm

ALEKSANDER MOISIU, RIKTHIMI I HAMLETIT

Emri i tij eshte nje kartevizite, pra nje bilete e sigurte ne agjensine e te ardhmes. Duhet sqime, vesk ameshimi ta kesh ne duar kete emer. Sepse ne te vertete, ne jemi ne dore te tij, optike medituese, kafka e Jorikut ne duart e Hamletit.

Nga dr. Moikom Zeqo - Koha Jone

Ne nentorin e vitit 2006, organizova ne Vjene te vetmen ekspozite te Muzeut Historik Kombetar me relike mesjetare per 600 vjetorin e lindjes se Gjergj Kastriot Skenderbeut, si edhe simpoziumin e vetem nderkombetar per kete jubile. Per nje rastesi kuptimore, objektet dhe monumentet e perzgjedhura nga une per t’u derguar ne Vjene, u transportuan se bashku me nje statuje te derdhur ne bronz te Aleksander Moisiut, veper e skulptorit te talentuar nga Durresi, Qazim Kertusha.

U dyzova mes dy veprimtarish: asaj per nder te 600 vjetorit te lindjes se Gjergj Kastriot Skenderbeut dhe ceremonise se perurimit te skulptures se Aleksander Moisiut ne nje nga sheshet e gjelberuara te Vjenes. Nje historian i Teatrit foli mbi Moisiun, per ta modernizuar analogjine e koherave, tha duke buzeqeshur se Moisiu ne vitet ’30 te shekullit te kaluar “qe po aq i famshem sa c’eshte sot per fansat e muzikes Eminemi ose Madona”. Kjo krahasueshmeri eshte teper e brishte. Por eshte fakt qe ne tere Vjenen, e vetmja skulpture e Moisiut, ishte pikerisht kjo e sjelle nga Shqiperia dhe e bere nga nje shqiptar. Eshte rasti te them dicka per harresen dhe kujtesen, per vete artistin Aleksander Moisiu.

***
Ne rikthehemi menderisht tek emri i Moisiut. Levozhgat e kronologjise na duken te ngushta. Te ardhmen vertet e thith e kaluara, por e tashmja ushqehet nga e ardhmja, cka do te thote se cdo rikthim, eshte nje pikenisje, nje ecje perpara. Ne kete kuptim, emri i Aleksander Moisiut, eshte nje kartevizite, pra nje bilete e sigurte ne agjensine e te ardhmes. Duhet sqime, vesk ameshimi ta kesh ne duar kete emer. Sepse ne te vertete, ne jemi ne dore te tij, optike medituese, kafka e Jorikut ne duart e Hamletit. Ne rikthehemi ne nje dituri te shumefishuar, por jo shteruese. Cdo kujtese, eshte virtuale, ashtu si dashuria, si malli, si shpirti.

***
Shqiperia dhe Aleksander Moisiu, jane nje paradigme koherash, me sakte nje ekuacion gjenetik, jo aq te thjeshte, nje algjeber mendore, e nderlikuar, emancipuese, dliresuese. Ne kete rrafsh, shume enigma nuk do te mund te hapen asnjehere perfundimisht. Si ka nisur arti fillezues i aktrimit, i njejte me ate te aedeve homerike, pse tekstet e pazeshme duhet te behen te zeshme, pse interpretimi i shkronjes eshte tipologji shpirterore, pse polifemia e sterlashte shqiptare eshte epilogu i koreve te dikurshme te teatrit antik, pse arkeologjia na mahnit me zbulimin vetem ne Shqiperine e Jugut t` 6 7 teatrove te mocmerise, madje edhe me skulpturat e Muzave mbrojtese, a mund te themi si ne nje parabole metafizike te Borgesit, se ndoshta ndonje aktor i lire i para 24 shekujve ka enderruar lindjen e mepasshme te Aleksander Moisiut, e perse jo edhe te Kadri Roshit dhe te Suljeman Pitarkes, apo keto teatro te thesarte, monumentale qene endrra e fshehte, mbrapsht ne kohe e Aleksander Moisiut, i cili vdiq pa ditur gje per to?

***
Perse sonoriteti, zeshmeria e Moisiut spikati e harlisur, e hatashme, e patjetersueshme, ne raport edhe me aktoret bashkekohes te tij? Pse kjo lirishmeri, ky pllenim fonologjik, qe e kane quajtur intonacion te Jugut me Diell, virtualitet magjik, pafundesi misterioze, qe edhe mistike e artit te te shprehurit? Pse Europa nordike, viset anglo saksone, gjermanike pane tek Aleksander Moisiu Hirushen e mrekullueshme te perralles, pra te vete artit? A eshte kjo nje rastesi, apo nje fatalitet i entropise? Aleksander Moisiu fitoi nje fame boterore, si Nene Tereza qe fitoi nje fame boterore. Te dy e ruajten dhe e emblementuan planetarisht krenarine e origjines shqiptare. Mohimet e furishme, dinake, interesperfituese, politikanizuese, u therrmuan, u pluhurizuan. Por nga ana tjeter, nuk duhet mohuar se qe te dy ishin qytetare te botes, kampione te ekumenizmit te artit dhe te shpirtit.

***
Ky ekumenizem humanist, meton te jete matrica antropologjike e botes se sotme plot paradokse te dhimbshme dhe te se ardhmes te qaujtur vrazhdesisht si globale, per te cilen ka shpesh ide, apo kategori konceptuale jo te perputhshme, madje rrezikshmerisht perplasese.

***
Thenia latine “verba volant” fjalet fluturojne, kane qene nje fatalitet per aktoret, kur ende nuk ishin shpikur teknikat regjistruese, fonike, filmike, dixhitale. Duket sikur nga trashegimia aktoreske na jane ruajtur kurnacerisht disa fragmente, ca germadha fluturuese te nje tempulli madheshtor arkeologjik, si Kulla e Babilonise, pikturuar prej Brygelit. Ne kete percaktim, duhet perjashtuar cdo deshperim, cdo e pjesshme e nenkupton te teren. Regjistrimet e ruajtura i pergjigjen shprehjes “scripta manent” e shkruara mbetet, edhe pse shume pak ka mbetur e fiksuar nga zeri i skalitur ne bronz i Aleksander Moisiut, nuk duhet te harrojme frazeologjite madheshtore te monologeve. Si procesi mijera vjecar i vete ungjijve apokrife apo sinoptike per Krishtin, i cili nuk u filmua dot (kujtesa e apostujve, e riberi Krishtin pafundesisht), te njejten gje ka perjetuar Moisiu yne si nje hero i kujteses.

***
Aleksander Moisiu eshte artist i madh i Krizes se Njeriut, eshte artisti i madh i gjysmes se pare te shekullit 20. Ai cuditi Stefan Cvajgun, Franc Kafken, Maks Brodin, Xhojsin, Reinhardin, Pirandelon, Stanistlavskin, Tomas Manin, qe shkruan per te, domethene e apostoluan. Mik i madh i Aleksander Moisiut ishte edhe Robert Musyli, si edhe Karl Krausi. Te gjithe keta emra, e reflektuan dhe e perballuan Krizen e Njeriut.

***
Vizioni apokaliptik i Aleksander Moisiut, eshte ne artikulimin e fjaleve. Por ky vizion, ishte perparimtar per “nje toke te re dhe nje qiell te ri”, me besim tek Njeriu, plotfuqishmeia e Njeriut eshte mencuria e shmangies se katastrofave, qofte edhe ekologjike, apo edhe shperberjes se moralitetit. Ky eshte kumti me dobiprures, ideftillezues, me konstruktues i Aleksander Moisiut per ne shqiptaret sot. Kjo gje na shton vizionin tone te fragmentuar, na gjalleron optimizmin e shterur, na shton besimin qe na mungon kaq marrezisht. Qe ne gjallje te tij, shqiptaret e vleresuan dhe e admiruan Aleksander Moisiun. Aleks Buda, Eqerem Cabej etj, kane shkruar per pershtypjet ne shfaqjet qe kane perjetuar te Moisiut. Jane shume shkrime te shtypit te kohes, nje antologji e madhe bashkekohese.

Eshte merite e moisiologeve si Selman Vaqarri, sidomos Bardhyl Kosova, por edhe Vangjel Moisiu, shkrimi i monografive informuese me dinjitet. Une kam shprehur mendimin qe te botohet nje Opus Omnia per Aleksander Moisiun nga shteti shqiptar, me disa sythe te medha: shkrimet memorialistike, esseistike, dramat, mendimet regjisoriale, origjinale te vete Moisiut, studimet gjysme shekullore te shqiptareve per te, tere veprat figurative, skulptura, piktura, filma kinematografike per Aleksander Moisiun. Kjo enciklopedi moisiane, duhet regjistruar sipas teknikes kompjuterike dhe dixhitale ne internet, per t’u vene ne qarkullimin kulturologjik planetar.

***
Ne globalizem, kriza e identitetit eshte e thekshme. duke kujtuar Aleksander Moisiun, ne e ringjallim kete identitet. Identiteti eshte apel per artin, por edhe per politiken e sotme. Eshte nje modus vivendi, per te mos qene nje modus moriendi.

_________________

Orfe
advancues
advancues

Numri i postimeve : 740
Registration date : 02/11/2008

Shiko profilin e anėtarit

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Aleksander Moisiu

Mesazh  Orfe prej Wed Nov 05, 2008 6:29 pm

***
Nuk eshte i nevojshem klonimi i Aleksander Moisiut. Ai nuk eshte nje mit gnostik, por nje realitet. Kohet e fundit, disa gjeografe te huaj, kane shkruar per te libra. Jane sklaitur disa ide apokrife, qe e mbiquajne edhe si seksoman, nje Kazanova te dyte. E njejta gje eshte bere edhe per Carli Caplinin. Nuk duhet te na trembe kjo gje. Koha filtron, koha fisnikeron. Nese ne dliresohemi me dituri, qyteterohemi me shume. Atehere ne do te jemi vete Ai, ne shume kuptime, ndonese te ndryshem.

***
Por thelbi i figures se Aleksander Moisiut, ka te beje me artikulimin e dyzimit njerezor. Pse njeriu gjithe koherave, dyzohet si Hamleti, midis dilemes tragjike te jetoje apo te mos jetoje? A eshte vetevrasja, nje rrugezgjidhje profane apo filozofike? A duhet qe prirja e veteasgjesimit te poetizohet? Pse hamletizimi si koncept universal eshte kaq i pranishem ne jeten moderne? Pse dilemat tona kaq tragjike, nuk kane nje te ardhme cliruese dhe zgjidhese?

Pse hamletizmi nuk ka vdekur? Pse hamletizmi eshte ringjallur, madje duke u vulgarizuar egerrisht? Hamleti eshte quajtur nje nga heronjte me te medhenj te njerezimit si Prometeu, Krishti, Don Kishoti. Ai ka nje vizion te luftes kunder te keqes, por shpirti i tij eshte ende shume i brishte dhe delikat. Ai kupton paradokset e kesaj bote dhe e nem te keqen. Por ai eshte i vetmuar. Te vetmuar jane edhe heronjte guximtare te Ibsenit. Te vetmuar jane edhe heronjte kinematografike, shpetimtaret hollivudiane te botes, duket sikur kriza modelon gjithcka. Eshte e pramishme ne ajer dhe ne endrrat tona. Por nje besim i fshehte, shpesh misterioz, nuk zbehet dhe nuk zhduket nga njeriu.

Ketu eshte sekreti i interpretimit te suksesshem te Aleksander Moisiut. Ai ka luajtuir rolin e Moisiut te Bibles, rolin e Faustit te G tes. Ai ka mbetur i paharruar, i misheruar ne kryepersonazhin e drames “Kufoma e gjalle” e Tolstoit. Por kryefigura e tij me e cuditshmja dhe me e paperseritshmja, lidhet me personazhin e Jedermanit. Jedermani eshte njeriu qe e sfidon vdekjen. Ai vdes por vdekja nuk ka asnje pushtet mbi ndergjegjien e tij. Jedermanin Moisiu e ka luajtur me mijera here. Madje edhe ne sfonin e katedraleve te medha gotike. Nje kritik arti ka thene se Jedermani i Moisiut, eshte nje Hamlet i dyte, ose me sakte qe te dyja keto figura, jane dioskuret me te medhenj te artit skenik.

***
Perpiqem te kujtoj diten e perurimit te bustit te Aleksander Moisiut ne Vjene. Ishte nje dite e shkelqyer me Diell, kishte nje entuziazem te cuditshem. Ne mbremje te kesaj dite, une drejtova veprimtarite per Skenderbeun. Ne nje nga sallat me te bukura te Muzeut te Historise se Artit, u fol per bemat e paharruara te kryetrimit. Ne nje kend te salles, ishte stenda prej xhami ku vezullonin shpata dhe perkrenarja e Gjergj Kastriot Skenderbeut. Dukeshin si rekuizitat e nje tragjedie madheshtore.

Rekuizita kishte mbetur, por heroi nuk ishte me aty. Heshtja muzeore, kishte koracuar gjithcka. Mungonte zeri, heshtja eshte perhere e neveritshme. C’do te jepnim ne shqiptaret ne kete bote, per te degjuar me veshet tane zerin e harruar te Gjergj Kastriot Skenderbeut! Te pakten, per Aleksander Moisiun kemi nje ngushellim. Mundemi ende ta degjojme zerin e tij si nje furtune shpirterore te artikuluar fonetikisht. Te dy keta burra te Shqiperise, kane lidhje me njeri tjetrin. Te dy ishin aktore te medhenj, njeri i Historise dhe tjteri i Artit. Eshte rasti ketu te tregoj dicka kurioze dhe te vecante.

_________________

Orfe
advancues
advancues

Numri i postimeve : 740
Registration date : 02/11/2008

Shiko profilin e anėtarit

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Aleksander Moisiu

Mesazh  Orfe prej Wed Nov 05, 2008 6:29 pm

Para 28 viteve, kur bera projektin qe ndertova muzeun e Aleksander Moisiut ne Shtepine Popullore prej guri, ku ai ka jetuar ne femijerine e tij, me ra ne dore edhe nje reviste e huaj, e cila kishte edhe nje steme heraldike, te kinse familjes se Mosijve. Kjo steme ishte dicka fantaziste nga pikepamja gjenealogjike, sepse gjoja e lidhte Aleksander Moisiun me nje nga gjeneralet me te medhenj te Gjergj Kastriot Skenderbeut, Golem Moisiun. Kjo nuk eshte e sakte nga ana historike.

Por kjo kishte nje kuptim sfidues per ate kohe. Ne vitet ’30 te shek. 20, ideologjia hitleriane krijoi nje fobi te madhe vdekjeprurese per hebrejte. Duke u nisur nga mbiemri i aktorit tone, ne gazetat gjermane, ai u quajt nje “cifut i ndyre dhe i rrezikshem”. Ne kete situate te rende, Aleksander Moisiu u kap sipas nje spirance mbas shtetesise shqiptare, qe u dha si edhe faktit qe rridhte nga nje familje shqiptare e famshme deri ne shekullin 15 skenderbejane. Ishte nje menyre publicitare per te shpallur Urbi et Orbi shqiptaresine e tij te padiskutueshme.

***
Cfare e aktualizon nje artist? Ku qendron ameshimi i artit? Kalueshmeria gerryen gjithcka. Atehere perse nuk ka nje vdekje te koncepteve dhe te ideve? Aktualizimi i nje artisti lidhet me problematiken e artit te tij. Jashte problematikes, arti vdes. Hamletizmi eshte nje problematike universale e koherave. rikthimi i Aleksander Moisiut eshte nje rikthim i halmetizmit, por sipas nje optike te re.

Nga kjo pikepamje, nuk duhet harruar tregimi gjenial, konceptual, i shkrimtarit dinak dhe te paperballueshem Jorge Luis Borgesit, per Pierr Menarin. I njejti tekst i para disa shekujve, mund te perseritet i shruar ne kohen tone, duke iu shmangur grackes se plagjiatures. Cdo shekull jeo konotacione te reja te tekstit. Keshtu kalohet ne karakterin universal te kuptimeve.

***
Ajo qe mund te kujtohet, nuk mund te vdese. Ajo qe duhet te harrohet, duhet te vdese. Ja nje dyzim i ri, qe na perndjek nga pas ne shqipareve. Aleksander Moisiu na e rikujton kete dyzim. Edhe ai eshte i plagosur nga harresa. Por silueta e tij, si ne nje grafik bardhe e zi, eshte bere me e lexueshme. Ai ia doli krejt i vetem ta perballonte vorbullen historike. A nuk eshte kjo shembelltyre nje frymezim per t’u ringjallur edhe ne shpirterisht, te flakim plogeshtite dhe marrezite tona surealiste te politikes se dyshimte te dites? Nuk i shkruaj kot keto rreshta. AMEN!

_________________

Orfe
advancues
advancues

Numri i postimeve : 740
Registration date : 02/11/2008

Shiko profilin e anėtarit

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Aleksander Moisiu

Mesazh  Sponsored content


Sponsored content


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye


 
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi