Historia e Popullit Shqiptar

Faqja 7 e 10 Previous  1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10  Next

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:56 pm

N vjesht t vitit 1385, nj ushtri osmane, nn komandn e Hajredin Pashs, deprtoi n zotrimet jugore t Balshajve dhe iu drejtua Vlors. N Savr forcat e mbledhura me ngut nga Balsha II u ndeshn me osmant, duke psuar nj humbje katastrofale. Vet Balsha II ra n fushn e betejs. Nn goditjet e vazhdueshme t osmanve dhe si rezultat i shkputjes s zotrimeve t vogla t vasalve t dikurshm shteti i Balshajve u rrudh s teprmi. Nipi i
Balshs II, Gjergji II Strazimir Balsha (1385-1403), mundi t shptoj pjesrisht zotrimet e Gents. Ato t Kosovs, n pjesn m t madhe, ran n dor t princrve sllav, vasal t sulltanit. N Vlor dhe n territorin e saj vazhdoi t sundoj e veja e Balshs II, Komnen Muzaka-Balsha, e cila nuk kishte lidhje varsie me Gjergjin II Balsha. Durrsin e shtiu prsri n dor princi Karl Topia, por edhe ky, tashm nn presionin e vazhdueshm osman,
e kishte humbur pushtetin e dikurshm. Prpjekjet e Gjergjit II, n fillimet e sundimit t tij, pr t shtrnguar lidhjet me Republikn e Venedikut ndeshn n ftohtsin e ksaj t fundit.
Pr rrjedhoj, princi shqiptar u afrua me Republikn fqinje t Raguzs, q i rikonfirmoi qytetarin raguzane, dhe me princ Llazarin e Rashs. Vajza e ktij t fundit u b gruaja e Gjergjit. N betejn e Fush-Dardanis, m 1389, Gjergji II Balsha mori pjes krahas krerve t tjer shqiptar e ballkanas. Tre vjet m von, m 1392, n nj prpjekje me forcat osmane Gjergji II Balsha ra rob i tyre dhe, kundrejt lirimit t tij, u lshoi Shkodrn. Nj vit m von, m 1393, Radik Gjurashi (Crnojeviēi) i mori Balshs Budun. Tashm Gjergjit II i mbetn vetm Ulqini dhe Tivari. Psikoza e pushtimit t afrm osman shtyu n at koh masa t tra njerzish t braktisnin qytetet e Shkodrs, Lezhs, Tivarit e t Ulqinit dhe tā€™i drejtoheshin bregdetit dalmat.

Gjithnj e m shum i izoluar nga fuqit e huaja dhe nga njerzit e tij Gjergji II i propozoi Venedikut dorzimin e Shkodrs. Republika q nuk deshi t implikohej hapur me kt ndrmarrje, e inkurajoi Balshn n kt drejtim, duke e br edhe qytetar t saj (maj 1395).
N fillim t shtatorit 1395 Shkodra u hoq nga duart e komandantit osman, Shahin, dhe kaloi prsri nn sundimin e Gjergjit II Balshs. Kt qytet, bashk me kshtjellat e afrta t Drishtit, Dejs e Shasit (Suaēit), si dhe territorin e tyre, Gjergji II i dorzoi n duart e Venedikut (prill 1396). Pinjolli i Balshajve mbajti pr vete viset e Tejbuns, me Ulqinin e Tivarin. Pr viset e lshuara ai do t merrte nj provizion (shprblim n para) vjetor nga
Republika e Venedikut.

Heqja dor nga territore t rndsishme n dobi t Republiks s Venedikut, n nj moment t vshtir pr t, u duk se t paktn i siguroi Gjergjit II Balsha m n fund miqsin e Republiks s detrave. Gjergji u pranua n gjirin e fisnikris veneciane dhe t Kshillit t Madh t Republiks. Me kmbnguljen e tij, atij iu lejua q t ngrinte flamurin venecian n
zotrimet e mbetura Tejbuns, gj q do t thoshte se ato viheshin nn mbrojtjen veneciane.
Venediku gjithashtu hoqi dor nga prkrahja q u kishte dhn deri ather rivalve t Gjergjit II, n radh t par Radik Gjurashit (Crnojeviēit). N kt mnyr, Crnojeviēi u ndodh i vetm prball hakmarrjes s Balshs, i cili q n fund t muajit prill 1396 e sulmoi n zotrimet e tij, duke e ln edhe at vet t vrar. Po ashtu, ai vuri nn trysni edhe kundrshtart e tjer t rrezikshm t tij, si Dukagjint, Jonimt e Zahariajt, si dhe princin serb Vuk Lazareviē, q synonte tā€™i rrmbente zotrimet Balshs. T gjith kta zotr, kush m shum e kush m pak, ishin kthyer n vasal t sulltan Bajazitit I.

Afrimi i Venedikut nuk e ndaloi Gjergjin II t vazhdonte lidhjet tradicionale me kundrshtart e Republiks detare, me Raguzn dhe Mbretrin e Hungaris. Si njra dhe tjetra vazhduan ta mbshtesin princin shqiptar (princeps Albaniae), siē e quante at mbreti Sigizmund i Hungaris.

Nga ana tjetr, Gjergji II u mundua deri n fund t ruante nj far distance nga osmant. Ndryshe nga mjaft fisnik shqiptar dhe shum t tjer ballkanik, ai nuk shkoi t ndihmoj sulltan Bajazitin I n betejn e Ankaras kundr mongolve t Timurlengut. Gjergji II Balsha vdiq aty nga fillimi i vitit 1403 n qytetin e tij t Ulqinit.

M i shquari nga brezi i dyt i Balshajve ishte pa dyshim djali i Gjergjit II, Balsha III (1403-1421). Nj nga aktet e para t ktij, pasi mori frenat e pushtetit, ishte pikrisht rifitimi i Shkodrs dhe i qendrave t tjera t principats, tashm n dor t Venedikut.
N tetorin e vitit 1404 Shkodra dhe Drishti u morn me sulm nga Balsha. Republika e Venedikut u detyrua t mobilizonte flotn e saj dhe ta drgonte urgjentisht n Shkodr. Njhersh ajo joshi dhe shkputi nga Balsha III aleat e vasal t tij, si Dukagjint, Zahariajt, Jonimt, Gjurasht e Gents s Siprme. N kt mnyr, kundrmsymja e Venedikut prfundoi n korrik 1405 me ripushtimin e Shkodrs e t Drishtit, si dhe t Ulqinit, Tivarit e
t Budus. Megjithat, t ndrgjegjshm pr mbshtetjen q kishte n t gjith at trev Balsha III, i cili n shkurt-mars 1407 rifilloi sulmet kundr tyre, veneciant u treguan t gatshm tā€™i ofronin atij nj paq. Me ndrmjetsin e Niket Topis, vjehrrit t Balshs, paqja u nnshkrua n qershor 1408 n kishn e Shn Laurentit, jasht mureve t Durrsit. Garant t paqes ishin ndr t tjer Niket Topia, Teodor Muzaka i Beratit, Gjon Kastrioti e Merksha i Vlors. Venediku pranoi tā€™i lshonte Balshs Budun me rrethina, si dhe viset e Tejbuns. Venediku pranoi tā€™i jepte Balshs III nj provizion vjetor prej 1 500 dukatesh. T dyja palt u morn vesh t bnin nj amnisti t prgjithshme dhe t shkmbenin robrit e lufts.

Por Venediku nuk vonoi tā€™i shkelte kushtet e paqs. N vitin 1410 ai nnshkroi nj paqe t shumkrkuar me osmant. Provizionin q i paguante si Gjergjit II Balshs, edhe Balshs III pr qytetin e Shkodrs Venediku ua kaloi osmanve. I mbshtetur nga popullsia e paknaqur e viseve t Shkodrs, t Ulqinit e t Tivarit dhe nga mjaft krer shqiptar, q u bashkuan me t, Balsha III rifilloi sulmet mbi zotrimet e Venedikut. Nj flot e tij arriti, madje, t deprtonte n Bun dhe t futej n liqenin e Shkodrs n mars 1410. Megjithse t mbshtetur nga komandanti osman i Shkupit, Bajaziti, veneciant nuk ishin n gjendje tā€™u bnin ball sulmeve t Balshs, q mbshtetej nga kryengritja q kishte prfshir gjith trevat veriperndimore shqiptare. Me porosi t Senatit, kapiteni i flots s Adriatikut, Pjetr Loredani, i ofroi Balshs kushtet e paqes t vitit 1408. Por ndrkoh pozitat e ktij t fundit ishin forcuar s teprmi. Mjaft nga krert shqiptar t malsive t Budus, t Tivarit e t Shkodrs qen bashkuar me t. Njhersh, sundimtari i fuqishm i Bosnjs, Sandali, q ishte br njerku i tij pas martess me nnn e Balshs, Helenn (dhjetor 1411), filloi t bnte presion mbi Venedikun q tā€™i kthente zotrimet atrore thjeshtrit t tij. Si rrjedhim, brenda vitit 1412 Balsha mundi t shtinte n dor qytetet e Tivarit e t Shkodrs. Venedikut sā€™i mbetej tjetr veēse t ulej n tryezn e bisedimeve me sundimtarin shqiptar. N paqen e arritur midis tyre n nntor 1412 Balshs i njihej e drejta e zotrimit t Budus, t Ulqinit e t Tivarit (por duhej t linte Shkodrn) kundrejt dhnies s provizionit vjetor prej 1 000 dukatesh. Balsha, nga ana e tij, zotohej t hiqte dor nga ēdo pretendim tjetr territorial, t pushonte sulmet mbi kshtjellat dhe njerzit e Venedikut dhe t mos hakmerrej ndaj shtetasve t tij q kishin bashkpunuar me kt t fundit. N fakt, Balsha II nuk iu prmbajt ksaj klauzole t fundit. Ai zuri, vrau, gjymtoi dhe torturoi mjaft burra nga bashksit e Hotve, Tuzve, Bitidosve, Matagushve. Nga ana tjetr, ai ndihej aq i fuqishm sa t vazhdonte t sulmonte anijet, karvanet e deri forcat e kshtjellat e Venedikut. N fillim t vitit 1419 Balsha III rrethoi Drishtin dhe qyteti, veē kshtjells s siprme, u mor prej tij n qershor t po atij viti. Ndihma q osmant i drguan sakaq garnizonit venecian t Drishtit
(rreth 8 mij ushtar) nuk luajti rol. M 25 gusht 1419 garnizoni venecian i qytetit me podestan Korrer n krye iu dorzua sundimtarit shqiptar, i cili e vazhdoi pasktaj msymjen n Shkodr, duke shtn n dor territorin jasht qytetit. Oferta q ai i bri Republiks pr t nnshkruar nj paqe kundrejt lshimit t Shkodrs nuk u pranua nga kjo e fundit. N fund t vitit 1420 Balsha III sulmoi Kotorrin, rival i prhershm i Balshajve, q po at vit kishte pranuar sundimin e Venedikut. Ndihma q Balsha priste tā€™i vinte nga veriu prej njerkut t tij, Sandalit t Bosnjs, nuk u duk dhe, n betejn e ashpr q u zhvillua n janarin e vitit 1421 jasht mureve t qytetit, ushtria e Balshs u thye keqas. Disa muaj m von pinjolli i fundit i Balshve vdiq (26 prill 1421) pa mundur t rikrijonte zotrimin e pavarur t paraardhsve t tij t mdhenj.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:56 pm

Dukagjint dhe shtrirja e tyre

Burimet historike, ndonse japin t dhna fragmentare, tregojn se gjat mesjets Dukagjint kan qen nj familje fisnike e rndsishme, prandaj emrin familjar t tyre e trashguan ndr shekuj rajone t gjera fushore e malore t Shqipris s Eprme, si edhe e drejta dokesore shqiptare e ktyre viseve. Pr ta kan qarkulluar edhe gojdhna mesjetare, t cilat, pavarsisht nga sfondi fantazist i tyre dhe kronologjia e gabuar q kan, dshmojn se Dukagjint kan qen nj familje e vjetr fisnike, e cila ka ndikuar n jetn politike shqiptare, madje edhe m tej.

N nj kronik raguzane sht dhn nj gojdhn, sipas s cils n shek. VII Dukagjint kishin shkaktuar kryengritje n Bosnj dhe dy her kishin ndrhyr n Raguz. Nj gojdhn e dyt gjendet n Prkujtesn e Gjon Muzaks. Sipas saj Dukagjint rridhnin nga nj njeri me prejardhje trojane i vendosur n Franc, q quhej Dukagjin. Ky ishte nisur me kryqtar t tjer nga Franca pr t ēliruar Jeruzalemin, por, me t arritur n Shqipri,
Dukagjini pushtoi Zadrimn, krahinat rreth saj dhe u b sundimtar i tyre. Gojdhna vijon me vrasjen e Dukagjinit prej vasalve t vet dhe tregon se si djali i tij i mitur u fsheh pr t rimarr m pas zotrimet atrore.

Mbiemri Dukagjin prbhet nga dy emra vetjak: Duk dhe Gjin. Kta emra gjat mesjets kan qen shum t prhapur te shqiptart si emra vetjak e familjar, gjithandej ku ata banonin. Ka studiues q mbiemrin Dukagjin e lidhin me titullin e lart fisnik duk dhe me emrin vetjak Gjin. Sipas tyre mbiemri Dukagjin lidhet me nj personazh historik, me Ā« dukn arbr Gjin Tanushin Ā» (dux Ginius Tanuschius Albanensis), i cili n nj dokument t vitit 1281 prmendet si kundrshtar dhe i burgosur politik i pushtetit anzhuin n Shqipri. Vetm pas nj shekulli shfaqet pr her t par emri familjar Dukagjini. Kt mbiemr
(llagap) e kan mbajtur gjat shek. XV nj varg njerzish t rndsishm t historis son kombtare. Dukagjint kan pasur edhe nj mbiemr t dyt, Perlati, q sht prdorur vetm nj her, n nj dokument t vitit 1402.

Nprmjet shqyrtimit t burimeve historike njihen dy deg fillestare t pems gjenealogjike t Dukagjinve, t cilave ende nuk u dihet prindi i prbashkt.

Emri familjar Dukagjini del pr her t par n nj dokument raguzan t vitit 1377 pr nj njeri me disa mbiemra Ā« Nikoll Stefan Tuderoviē Dukagjini Ā» (Nicolaus Stephani Tuderovich Ducaghin). Ky mund t jet paraardhsi i njrs deg fillestare t Dukagjinve. Prfaqsuesi i sigurt i njrs deg sht Gjergji, q prmendet n vitin 1403 si proniar i dy fshatrave pran Lezhs (Balldre dhe Kakarriq) dhe si komandant i nj trupe prej 40 kalorsish dhe njqind kmbsorsh. Gjergji ka vdekur para vitit 1409 dhe, sipas Gjon Muzaks, ka pasur tre djem (Gjergjin, Tanushin dhe Nikolln). Dokumentet e kohs japin vetm njrin prej tyre, Nikolln. Emri i Nikolls del n vitin 1409. Ai n fillim t viteve 30 u ngrit n luft kundr serbve dhe osmanve dhe i dboi ata nga Deja. M pas mori pjes n kryengritjen ēlirimtare t vitit 1443 dhe n Kuvendin e Lezhs, ku u b personazh politik i rndsishm i vendit. Nikoll Dukagjini ka vdekur gjat viteve 1452-1454. Djemt e tij, Draga dhe Gjergji, nuk arritn t kishin veprimtari politike, sepse n vitin 1462 u vran. Si pasardhs i vetm i tyre mbeti djali i mitur i Gjergjit, Nikolla, i cili hyri n shrbim t Venedikut.

Emrat e paraardhsve t degs tjetr t Dukagjinve jan shkruar n nj dokument raguzan t vitit 1387. N t sht treguar se vllezrit Lek e Pal Dukagjini ishin zotr t Lezhs dhe se ata u siguronin raguzanve kalimin npr trevat e tyre shqiptare.

Pal Dukagjini ka vdekur para vitit 1393 dhe la pes djem: Tanushin e Vogl, Progonin, Palin, Andrean dhe Gjonin. Pali prmendet vetm n nj dokument t vitit 1402, ku dshmohet se gjat kthimit nga Venediku, ai sht vrar n Dalmaci. Kurse emrat e Progonit dhe t Tanushit t Vogl jan shnuar pr her t par n t njjtin dokument (1393). Progoni ka vdekur n vitin 1394, kurse Tanushi i Vogl para vitit 1433. Ky ka qen s bashku me Gojēin Gjurashin dhe Koj Zaharin pr t mbrojtur tokat shqiptare nga pushtimi serb i Despotatit t Rashs. Andrea del n vitin 1406, kur Venediku i riktheu nj dajlan n Shkodr, q e kishte marr me ankand. Po me koncesion t Venedikut ai kishte edhe prona toksore n rrethinat e Shkodrs. N fillim t vitit 1416 Andrea prmendet si i vdekur, kurse vllai i tij, Gjoni, ishte prift dhe kishte prona toksore n rrethinat e Shkodrs. Emri i Gjonit prmendet pr her t fundit m 1446. Koncesionet e Venedikut pr pronat zakonisht trashgoheshin. Prandaj Andrea duhet t ket pasur djal siprmarrsin Budomir, i cili n vitet 20 t shek. XV ishte qiramarrs i dajlaneve t Shkodrs dhe, krahas tregtimit t peshkut, merrej edhe me tregtin e metaleve q prodhoheshin n Kosov dhe q prdoreshin gjer n jetn e prditshme. Kshtu, me argjendin e Kosovs, krahas monedhave dhe zbukurimeve, bheshin edhe objekte t tryezs s ngrnies, si lug, kupa, poēe, tasa etj.. Nj pasardhs i tyre, Budomiri, mori pjes n luftn pr mbrojtjen e Shkodrs m 1478. Pas rnies s qytetit gruaja dhe tre fmijt e tij u strehuan n Venedik.

T dhnat burimore t drejtprdrejta pr degt gjenealogjike t Dukagjinve, mund t plotsohen edhe me t dhna t trthorta. Gjat viteve 30 t shek. XV shfaqet Vuk Dukagjini si figur e rndsishme e qytetit t Shkodrs, t cilit iu bn dhurata nga administrata shtetrore e Raguzs n vitin 1433. Veē ktij, dalin edhe banor t tjer t qytetit t Shkodrs me mbiemrin Dukagjini, q jan drguar her pas here n Venedik si prfaqsues e mbrojts t interesave t bashksis shkodrane pran autoriteteve shtetrore veneciane. Njri prmendet n vitin 1431 vetm me emrin familjar Dukagjini, nj tjetr, Teodor Dukagjini, n vitin 1458 sht drguar n Venedik etj.. Ngarkimi i Dukagjinve me misione t tilla t rndsishme nga bashkqytetart tregon se ata respektoheshin shum prej tyre dhe se ishin t arsimuar dhe njohs t mir t gjuhve t huaja. Dy Dukagjint e par (q mund t jen i njjti njeri, Vuku), duhet t jen djem t Budomirit. Pr Teodorin nuk dihen lidhjet familjare; ai mund tā€™i prkiste edhe degs s msiprme ose nj dege tjetr, sepse mund t ishte nip i Tanushit t Madh. Teodori sht vrar n luft pr mbrojtjen e Shkodrs gjat vitit 1478.

Dega gjenealogjike e Lek Dukagjinit ka ln shum gjurm n jetn politike t Shqipris gjat shek. XV. Vet Leka ka t njjtin vend n burimet historike sa edhe vllai i vogl i tij, Pali. T dy kta prmenden bashk si zotr t Lezhs (1387) dhe si t vdekur (1393). Leka la pas dy djem dhe nj vajz: Progonin, Tanushin e Madh dhe Boksn, e cila u martua me zotin e Dejs, Koj Zaharin.

Progoni dhe Tanushi i Madh, n emr t tyre dhe t dy djemve t xhaxhait t vdekur, Palit (djem t t cilit ishin Tanushi i Vogl dhe Progoni), i dorzuan Lezhn Venedikut n vitin 1393. Progoni u martua me vajzn e Karl Topis, Gojsllavn, dhe u vu n shrbim t Venedikut si kshtjellar i Shasit, ku mbeti i vrar para vitit 1402. Tanushi i Madh u vendos familjarisht n Shkodr, u emrua vojvod i rrethinave t saj dhe m pas pati mosmarrveshje me autoritetet veneciane t qytetit. Pr kt shkak dhe me akuza t trilluara pr bashkpunim me osmant, edhe pse ishte nj personalitet q gzonte autoritet n Shqipri, Tanushi i Madh u burgos, u torturua, u drgua si i dnuar n Venedik dhe, pr munges provash fajsie, iu rikthyen pasurit e konfiskuara. Megjithat, m 1438, ai u internua n Padov dhe pas ktij viti nuk ka t dhna pr jetn e tij.

Tanushi i Madh ka pasur n vitin 1435 katr fmij, dy djem dhe dy vajza: Palin, Lekn, Kalen dhe nj vajz t vogl 14-vjeēare, emrin e s cils nuk e prmend. Dy djemt e tij, edhe pse ishin fmij t ligjshm, jan cilsuar nga Gjon Muzaka si Dukagjin Ā« jo t vrtet Ā» pr shkak t kundrshtive q lindn n gjirin e Dukagjinve. M i vogli i djemve, Leka, nuk del si figur politike e rndsishme. Ai ka lindur n vitin 1420 dhe pr her t fundit prmendet n vitin 1451 si kundrshtar i Venedikut. Nuk dihet nse ka ln pasardhs.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:57 pm

Vllai i tij, Pali (1411-1458), pr t cilin Gjon Muzaka rrfen se sht edukuar pran Gjon Kastriotit, ka qen aktiv n jetn politike. Ai ka marr pjes n Kuvendin e Lezhs dhe q n fillim sht bashkuar me Sknderbeun. Pali ka pasur katr djem: Lekn, Nikolln, Progonin dhe Gjergjin. Emri i Gjergjit del vetm n Prkujtesn e Gjon Muzaks. Progoni prmendet n vitin 1471 si i vdekur. Leka u b personazh i rndsishm i jets politike t Shqipris. N vitin 1456 ai i dboi qeveritart venecian nga Deja e nga Shasi, u b
bashkpuntor i Sknderbeut dhe vijoi luftn kundr osmanve edhe n vitet 70. Pas pushtimit t Shkodrs nga osmant (1479), Leka dhe vllai i tij, Nikolla, mrguan n Itali dhe u rikthyen n vitin 1481 pr t ēliruar zotrimet e Dukagjinve nga pushtuesit osman. Leka ka pasur ndikim t madh te banort e Shqipris s Eprme. E drejta dokesore shqiptare lidhet me emrin e tij. Nj pasardhs i vllezrve Dukagjini, q jetonte n Itali, Progoni, n vitin 1501 sht kthyer n atdhe pr t udhhequr kryengritjen antiosmane q shprtheu n Shqiprin e Eprme. M pas ai bri marrveshje me osmant dhe mori prej tyre titullin e pashait, si edhe qeverisjen e nj pjese t zotrimeve t Dukagjinve.

Krahas Dukagjinve t msiprm, t cilve drejtprdrejt ose trthorazi u njihen degt gjenealogjike, n dokumentet e shek. XV dalin edhe njerz t tjer me mbiemrin Dukagjini.
N Durrs jetonte Rask Dukagjini, pr t cilin dokumente t vitit 1408 dhe 1410 tregojn se ishte rrogtar i Venedikut dhe me nj trup kalorsish t vet ruante dhe mbronte Durrsin.
N Raguz ka banuar Stipan Dukagjini, i cili n vitin 1408 ka ln testamentin e vet. Stipani duhet t ket qen pronar kopshtiesh n Raguz, sepse n vitin 1406 prmendet nj pronar i till vetm me mbiemrin Dukagjini, q mbante shrbyese n shtpi. N letra t paps prmenden gjat vitit 1492 Luka dhe Stefan Dukagjini, kurse n vitin 1499 del nj tjetr Dukagjin si pronar i nj anijeje q transportonte drith nga Pirgu n Kotorr.

Vetm nj her fjala Dukagjin sht gjetur si emr vetjak n nj dokument t vitit 1446 pr nj banor t fshatit Mogulsi, Dukagjin Mogulsi. Gjat shekujve q pasuan emri familjar Dukagjini vijoi t prdorej te shqiptart e besimeve t ndryshme fetare.

Disa antar t familjes s madhe fisnike Dukagjini u islamizuan dhe n shek. XV ata arritn t zinin poste shum t larta n administratn osmane. Gjat shek. XVI n tr Perandorin Osmane shklqyen edhe dy poet, Jahja Beu dhe Ali Beu, q i shkruan veprat e tyre osmanisht. N kto vepra ata kan shnuar edhe emrin familjar t tyre, Dukagjini, q dshmon edhe prkatsin e tyre kombtare shqiptare.

Dukagjint kan pasur si stem t tyre nj shqiponj t bardh njkrenore. Ata kan gzuar vend parsor n radht e fisnikris vendase dhe jan respektuar nga elita drejtuese shqiptare gjat shekujve t mesjets. Kt e dshmojn lidhjet martesore, edhe pse njihen pak prej tyre.
Djali i Lek Dukagjinit, Progoni, ishte martuar me vajzn e Karl Topis, Gojsllavn, ndrsa vajza e Leks, Boksa, ishte martuar me zotin e Dejs, Koj Zaharin. N Prkujtesn e Gjon Muzaks prmenden disa lidhje martesore t Dukagjinve me Muzakajt dhe me Arianitt. Gjon Muzaka ka shkruar se kishte pr grua Marie Dukagjinin, por nuk ka treguar atsin e saj. Motra e tij, q ishte martuar tek Arianitt, Suina, e ka martuar vajzn e saj, Jeln, me Ā« Lek Dukagjinin, t quajtur Kol Dukagjini Ā», pa treguar atsin e ktij. Po sipas Gjon Muzaks, tri vajza t Gjergj Arianitit, Kiarina, Elena dhe Dhespina, ishin martuar prkatsisht me Nikoll Dukagjinin, Gjergj Dukagjinin dhe Tanush Dukagjinin. Nj motr e tij ishte martuar me Pal Dukagjinin.

Trojet e Dukagjinve shtriheshin n Shqiprin e Eprme. Ato kan ndryshuar duke u zgjeruar ose duke u ngushtuar, n varsi t jets s trazuar politike t shek. XIV-XV. Dukagjint kan qen nj familje e madhe fisnike. N krye t tyre kan qndruar nj ose dy persona, t cilt jan zvendsuar nga pinjoll t tjer m energjik. Trojet e tyre Dukagjint
i kan administruar her si zotr t pavarur dhe her si vasal t sundimtarve m t fuqishm.

Pr sa koh q n shtetin e Balshajve jan prfshir trojet e Dukagjinve, kta nuk prmenden n dokumentet e kohs. Pas betejs s Savrs t vitit 1385, q ēoi n rrudhjen e shtetit t Balshajve, Dukagjint dalin si zotr t pavarur n Lezh dhe zhduket anonimiteti i tyre. N vitin 1387 ata kan ftuar tregtart raguzan t kalonin npr trojet e tyre. Kjo dshmon se nn pushtetin e Dukagjinve ishin krahinat prgjat rrugs s rndsishme Lezh-Prizren, si edhe t dy kto qytete. Pranin e pushtetit t tyre n Prizren e dshmon, sipas rrfimit t Marin Barlecit, prmendorja e ngritur n kt qytet n prkujtim t Nikoll Dukagjinit. N veri t trojeve t Dukagjinve kan qen trojet e dhndrit t tyre, Koj Zaharis. Kshtu Dukagjint kan zotruar pr nj periudh kohe, ndonse me ndrprerje, rrugn q kalonte nga Deja, prpjet rrjedhjes s Drinit pr n Rrafshin e Dukagjinit e m tutje. Ata duhet t ken zotruar edhe Pejn.

Vrshimi i ushtrive osmane n Shqiprin e Eprme dhe pushtimi prkohsisht prej tyre n vitin 1393 i Krujs, i Ulqinit, i Shkodrs dhe i Dejs, ndonse Dukagjint arritn ta mbronin Lezhn dhe doln kshtu si forc antiosmane, i dobsoi pozitat e tyre si zotr t pavarur. Prandaj Lezhn ata ia dorzuan Venedikut n vitin 1393 dhe bashk me t Dukagjint humbn kontrollin e rrugs Lezh - Prizren, por jo ndikimin e tyre n kt rajon. Rruga e msiprme dhe krahinat prgjat saj, me miratimin e pushtuesve osman, kaluan n duart e Dhimitr Jonims, i cili i kishte ndihmuar ata pr pushtimin e Shkodrs. Jonimt ishin nj familje e vjetr fisnike. Nj pinjoll i saj prmendet pr her t par n fillim t shek. XIII si vasal i princit Dhimitr t Arbrit dhe nj Jonim i dyt shfaqet n fund t atij shekulli si sebast q, bashk me disa fisnik t tjer shqiptar, kishte nnshkruar nj marrveshje (1274) me mbretin e Sicilis, Karlin I Anzhu. Pas nj shekulli, n vitin 1394, burimet historike na japin fisnikun e fuqishm me emrin Dhimitr Jonima. Ky kishte dy kshtjella, emrat e t cilave nuk njihen, portin dhe qendrn doganore t Shufadas n grykderdhjen e
Matit dhe nj forc ushtarake prej dyqind kalorsish e katrqind e m shum kmbsorsh.
N veri zotrimet e Dhimitrit ishin n kufi me trojet e Koj Zaharis. Duke njohur ndikimin q kishin Dukagjint n kt rajon, Dhimitr Jonima krijoi marrdhnie t mira me ta dhe u b shprehs edhe i krkesave t tyre pran kancelarive t huaja, sidomos ndaj Venedikut. Gjithashtu ai kishte marrdhnie t mira edhe me fqinjin e tij t fuqishm, Gjon Kastriotin. Pr her t fundit, Dh. Jonima prmendet si zot i Shufadas m 1409, vit kur ai duhet t ket vdekur. Pasktaj Shufadaja dhe krahinat prgjat rrugs Lezh-Prizren jan prfshir
trsisht n shtetin e Gjon Kastriotit. Ky e ruajti bashkpunimin me ata antar t familjes Jonima q mbetn n zonn e Lezhs, sepse shumica e tyre jetonin n rajonin e Shkodrs. Dhimitr Jonima sht prmendur edhe pas vdekjes. Nj pjes e zotrimeve t tij jan regjistruar n kadastrat osmane t mvonshme me emrin vilajeti i Dhimitr Jonims.

Nj vit pas vdekjes s Dhimitr Jonims, m 1410, jan br prpjekje t pasuksesshme q Lezha t kalonte n duart e Tanush Dukagjinit. Pas ksaj veprimtaria politike dhe ekonomike e Dukagjinve sht prqendruar kryesisht n rajonin e Shkodrs, ku gjendeshin edhe familje t tjera fisnike, si Spant, Jonimt, Zahariajt etj..

N veprimtarin politike t Zahariajve ka pasur nj pesh t veēant Boksa Dukagjini, gruaja e Koj Zaharis. Pr her t par emri i familjes fisnike Zaharia del n vitet 1318-1320 te peshkopi i Shasit. Pas peshkopit, burimet historike na njohin n fund t shek. XIV me Koj Zaharin. Veprimtaria politike e Kojs sht e ngjashme me at t Dhimitr Jonims dhe t dy kta kan bashkpunuar me njri-tjetrin. Koja prmendet n vitin 1396 si zot i kshtjells s Shasit, dhe, m pas, si zot i Dejs e i ngushticave t rrugs prgjat Drinit. Zotrimet e Koj Zaharis kufizoheshin n lindje me viset e pushtuara nga osmant. Koja ka qen vasal i tyre dhe kundrshtar i despotve serb t Rashs. Koja ka pasur nj djal, Lekn.

N kto treva shqiptare jan ndrthurur interesat e Zahariajve me ato t Dukagjinve, q kufizoheshin me njri-tjetrin. Ndrmjet ktyre dy familjeve fisnike, q jo rastsisht kan qen n krushqi, prgjithsisht ka pasur marrdhnie bashkpunimi t ngusht. Pas vdekjes s Lek Zaharis n vitin 1444, meqense djali i tij, Koja, ishte i mitur, gjyshja e ktij, Boksa, doli n krye t familjes. Ajo krkoi mbshtetjen e Venedikut, duke i dorzuar Republiks s Shn Markut Dejn, Shasin etj.. Zotrimet q mbetn nga trashgimia e Lek Zaharis kaluan n duart e Dukagjinve. Kta morn n zotrim rrugn tregtare dhe krahinat prgjat lugins s lumit Drin, si edhe nj pjes t konsiderueshme t Rrafshit t Dukagjinit. Prkohsisht kto krahina ishin pushtuar nga Despotati i Rashs dhe, pas shembjes s tij m 1439, u rimorn nga Zahariajt e Dukagjint.

N veri t Dukagjinve dhe t Zahariajve shtriheshin trojet shqiptare t Spanve, q kan qen familje fisnike shum e madhe. Emri familjar i tyre shfaqet pr her t par n vitin 1322 te nj shkodran. N radht e Spanve kishte pronar tokash, tregtar, klerik etj.. Mbiemrin e tyre e mbanin edhe nj varg familjesh t thjeshta. Si veēori e prbashkt e familjeve Spani, krahas mbiemrit, ishte se thuajse q t gjitha ato banonin n krahinat pran Rrugs s Gents. Spant kan jetuar n qytetet dhe n krahinat e Shkodrs, Drishtit, Pultit, Pejs, Trepēs etj.. Nj trev n veri t lumit Drin del n dokumentet e fundit t shek. XV me emrin e prfaqsuesit m n z t ksaj familjeje, Pjetr Spanit (nahija e Pjetr Spanit), i cili ka qen pjesmarrs n Kuvendin e Lezhs.

Krahas Balshajve, Kastriotve, Dukagjinve, Jonimve, Zahariajve e Spanve, n Shqiprin e Eprme ka pasur edhe nj numr familjesh t tjera me pesh n jetn politike shqiptare, veēanrisht gjat shek. XV. Kto familje kan qen Gjurasht (Crnojeviēt), Dushmant e Drishtit, Hott, Shestant etj..


T gjitha kto familje shqiptare kan dal n skenn politike n nj periudh shum t trazuar, t shkaktuar prej ndrhyrjeve e pushtimeve t shteteve t huaja. Gjat dhjetvjeēarve t par t shek. XV, pr jetn politike t Shqipris s Eprme kan qen si m rrnimtare dy shtete: Perandoria Osmane dhe Despotati i Rashs, q ishte shtet vasal i t parit, madje nj nga grat e sulltan Muratit II ka qen edhe vajza e despotit serb. Pas vdekjes s Balshs III (1421), sundimtart serb, deri m 1439 kur u shkatrrua Despotati i Rashs, i zhvendosn kufijt dhe doln n bregdetin shqiptar, nga Kotorri deri n Tivar, si edhe n rrethinat e Shkodrs, ku pushtuan Drishtin. Prball fuqis ushtarake t paprballueshme osmane nj pjes e fisnikve shqiptar ngurruan n fillim t rrmbenin armt, kurse kundr pushtuesve serb ata u ngritn t gjith, Gjurasht n radh t par (zotrimet e t cilve shtriheshin n rrethinat e Gryks s Kotorrit dhe n t gjith Gentn), Zahariajt, Dukagjint, Kastriott etj..

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:57 pm

Shteti i Gjon Kastriotit

Kastriott ishin familje fisnike dhe dinastia drejtuese m e rndsishme e jets politike dhe ushtarake t Shqipris n shek. XV.

Pr pemn gjenealogjike, vend-origjinn dhe veprimtarin e Kastriotve gjat shek. XIV dihet fare pak. Prandaj, pr kto ēshtje, mendimet e historianve kan qen t ndryshme.

Pr her t par prmendet nj Kastriot n vitin 1368 si kshtjellar i Kanins. Ka studjues q shohin te ky kshtjellar nj paraardhs t Kastriotve t mvonshm, q sht dbuar nga pronat e veta. Nj mendim i till duhet pranuar si supozim, sepse nuk ka lidhje me t dhnat pr Kastriott q japin m pas burimet historike. Prej disa familjeve shqiptare, q emigruan n Itali, Kastriott njihen edhe me nj mbiemr t dyt: Mazreku.

Sipas dy historianve m t hershm shqiptar, Marin Barlecit e Dhimitr Frngut, Kastriott ishin nga Mati q, sipas mendimit t kohs, shtrihej deri n bregdet. N kt prfundim ata jan nxitur nga pozicioni gjeografik kyē i trevs s Matit, si vend-kryqzimi i rrugve q lidhnin krahinat e ndryshme t shtetit t Kastriotve si n kohn e Gjon Kastriotit, ashtu edhe n at t Sknderbeut. Kurse periudhave m t hershme t veprimtaris s familjes Kastrioti autort e siprprmendur nuk i kan kushtuar vmendje, aq sa n veprat e Marin Barlecit e t Dhimitr Frngut nuk prmendet as emri i gjyshit t Sknderbeut. Kurse nj autor tjetr shqiptar, bashkkohs me dy t part, Gjon Muzaka, ka rrfyer se gjyshi i Sknderbeut quhej Pal dhe se, sipas tij, kishte qen proniar i dy fshatrave t Dibrs s Poshtme, Sinjs dhe Gardhit t Poshtm, rrfim ky q mund t merret me nj far rezerve. Tregimi i msiprm i Gjon Muzaks ka shrbyer si argument kryesor pr ndonj historian t ditve tona q Dibrn ta konsideroj si vendorigjinn e Kastriotve. Po ashtu, si Marin Barleci, edhe Gjon Muzaka ka shnuar se Gjon Kastrioti ka pasur n zotrim Matin. Dhimitr Frngu ka shkruar se Kastriott zotronin edhe Ujmishin. Tre autort e msiprm i shkruan veprat e tyre n fillim t shek. XVI dhe larg Shqipris, kur jetonin si emigrant n Itali. M pas, n vitin 1553, nj tjetr shqiptar, Andre Engjlli, ka shkruar n Rom se paraardhsit e Gjon Kastriotit, prveē Matit, kan zotruar Kastorien dhe Ymenestrien. Sipas ktij autori, Gjon Kastrioti ka qen i biri i Ā« Gjergj Kastriotit Ā» dhe ky i Ā« Kostandin Kastriotit, t mbiquajtur Mazreku Ā» q kishte vdekur n vitin 1390.

Vepra e Gjon Muzaks sht m e sakt dhe m e besueshme se ajo e A. Engjllit, prandaj thuajse t gjith studiuesit e sotm mendojn se gjyshi i Sknderbeut quhej Pal.

Prveē autorve t msiprm, sht edhe nj autor tjetr i mvonshm, por shum i rndsishm, sepse ka jetuar n Shqipri, kleriku i ndritur shqiptar, Frang Bardhi. N vitin 1636 ai botoi nj vepr polemizuese pr t mbrojtur origjinn shqiptare t Sknderbeut, kundr prpjekjeve t J. Marnoviēit pr ta nxjerr at me origjin sllave. N veprn e tij Frang Bardhi i ka kushtuar nj vend t veēant prcaktimit t vendorigjins s Kastriotve. Pas nj parashtrimi polemik t ēshtjes ai arrin n prfundimin se Kastriott ishin nga Hasi i
Prizrenit, se kshtu sht n Ā« pajtim t plot mendimi i prgjithshm i kombit ton Ā». Kjo fraz e veprs s F. Bardhit i jep mendimit t tij pr Hasin si vendorigjinn e Kastriotve vlern e nj burimi historik t dors s par. Pr m tej ai shpjegon edhe origjinn e emrit familjar t Kastriotve, duke e lidhur at me emrin e fshatit Kastrat, q gjendej buz lumit, dhe tregon se n kohn e tij nj familje vendase kishte si mbiemr emrin e fshati Kastrat. Pr vendorigjinn e Kastriotve nga Hasi i Prizrenit dshmojn gjithashtu edhe kronisti raguzan Lukari (vepra e t cilit sht botuar n vitin 1605), si dhe shnimet e fundit t shek. XV t nj kleriku boshnjak, t botuara pr her t par n vitin 1892. Po kshtu mbiemri i dyt, Mazreku, i Kastriotve si dhe pronat e tyre, Kastorie dhe Ymenestrie, q prmend A.Engjlli, gjenden n mikrotoponimin e shek. XVII dhe t sotme t Hasit (Kastrat dhe Mazrek) dhe t Lums (Ujmisht q prmendet edhe nga Dh. Frngu). N prforcim t ktyre vjen edhe nj dshmi e fillimit t shek. XIX se n qytetin e Gjakovs jetonte rrobaqepsi Mihal Kastrioti, q flet pr pranin e ruajtjen ndr shekuj t ktij mbiemri n krahinn e Hasit nga e kishin origjinn Kastriott. Edhe tiparet fizike t Kastriotve, siē ishin ato t Sknderbeut dhe t nipit t tij Ferrandit, t cilve u njihen deri diku mir, mbshtesin origjinn hasiane t tyre.

Pranimi i Hasit si vendorigjina e familjes Kastrioti nuk e bn t pashpjegueshme pse m pas prfaqsues t ksaj familjeje, si deg t pems gjenealogjike t saj, do t shfaqen si proniar e zotr n viset e tjera t Shqipris, si n Dibr, n Mat etj.. Gjat shek. XV e m pas, edhe n kto krahina kishte banor me mbiemrin Kastrioti. Ēshtja e origjins s Kastriotve ka t bj me nj periudh m t hershme nga ajo q nis me gjyshin e q vazhdon me t atin e Sknderbeut. T shtrira gjat nj harku kohor t till mendimet pr vendorigjinn e Kastriotve, q japin autort e hershm shqiptar si M. Barleci, Dh. Frngu, Gj. Muzaka, A.Engjlli dhe F. Bardhi, si dhe burime t tjera historike, nuk kan kundrshti ndrmjet tyre, por shfaqen si dshmi n vijim q flasin pr koh t ndryshme dhe q plotsojn njra- tjetrn. F. Bardhi flet pr periudhn m t hershme, pr trungun gjenealogjik t familjes kur ishte n Has, Gjon Muzaka prmend emrin e gjyshit t Sknderbeut, Pal Kastriotin, duke treguar dy fshatrat q kishte si pronia n Dibr, kurse M. Barleci dhe Dh. Frngu flasin pr pasardhsin e Palit, Gjon Kastriotin dhe zotrimet q kishte ky.


Pozita shoqrore e familjes Kastrioti u fuqizua si rrjedhoj e prpjekjeve t pinjollve t ndryshm t saj, disa prej t cilve kjo rrug i shtriu prtej vendorigjins s tyre. Gjyshi i Sknderbeut, Pal Kastrioti, sipas Gjon Muzaks, kishte dy fshatra si feud n Dibr. Kurse i biri i Pal Kastriotit, Gjoni, krijoi nj nga shtetet m t rndsishme n Shqipri q, n hapsirat e tij, prfshiu edhe krahinat e prmendura nga M. Barleci, Gj. Muzaka, Dh. Frngu etj..

Dshmit historike pr fillimet e shtetit t Kastriotve thuajse mungojn, nj realitet i prgjithshm ky pr historin ton mesjetare, sidomos pr viset lindore shqiptare.

Gjat dy dhjetvjeēarve t fundit t shek. XIV n krye t zotrimeve t Kastriotve duhet t ket dal Gjon Kastrioti. N kt periudh zotrimet e tij duhet t jen zgjeruar, sidomos n drejtim t lindjes, n rajonet e Prizrenit, t Gostivarit e t Tetovs, sepse, sipas M. Barlecit dhe Gj. Muzaks, Gjon Kastrioti qe martuar n at koh me Vojsavn (Jelln, sipas nj dokumenti raguzan t vitit 1439), vajz e nj dere fisnike t rndsishme pran Shkupit. Nga nnt fmijt q lindi Vojsava dhe q arritn moshn madhore, shtat kishin lindur para vitit 1405.

Zgjerimi e fuqizimi i shtetit t Gjon Kastriotit prkoi me rnien e dy shteteve kufitare me t, t Balshajve e t Topiajve, dhe sidomos pas dobsimit t fuqis ushtarake t Perandoris Osmane, kur ushtria e saj psoi nj disfat t rnd prej trupave mongole n betejn e Ankaras t vitit 1402. Gjat ktij viti (1402), zotrimet e Gjon Kastriotit u shtrin n drejtim t viseve bregdetare dhe u bn kufitare me ato t Venedikut. Q nga viti 1406 Gjon Kastrioti shfaqet si nj partner i rndsishm n marrdhniet me shtetet e huaja, ambasadort e tij shkonin n Venedik, Raguz e n vende t tjera dhe ai cilsohej prej tyre si zot Ā« shum i fuqishm Ā», Ā« i madhrishm Ā» etj.. Ndrkoh edhe ambasador t tyre drgoheshin pran Gjon Kastriotit. Pushteti dhe ndikimi i tij mbi zotrit e tjer ishin t fuqishm, prandaj m 1408 ai ishte i pranishm si garant i paqes, q u nnshkrua n rrethinat e Durrsit, midis Venedikut dhe Balshajve.

Shtetin e Gjon Kastriotit e prshkonin rrug tregtare shum t rndsishme. Ndr to, n rrafshin perndim-lindje m t rrahurat ishin dy. Njra rrug lidhte viset bregdetare me Prizrenin, q duhet t ket qen qendra administrative e shtetit t Gjon Kastriotit. N kt qytet t lasht kryqzoheshin rrug tregtare shum t rrahura dhe q shkonin n drejtim t Prishtins, t Pejs, t Tetovs etj.. Traseja e rrugs s dyt kalonte nga bregdeti npr krahinn e Matit, vijonte n drejtim t Dibrs dhe ndiqte rrjedhjen e siprme t lumit Vardar pr t arritur n Shkup. N dokumentet mesjetare kto dy rrug jan shnuar me emra t ndryshm t qyteteve nga ato kalonin: rruga e Lezhs, rruga e Prizrenit, rruga e Prishtins dhe rruga e Shkupit. Interesat ekonomik e tregtar t Gjon Kastriotit shtriheshin edhe prtej zotrimeve t tij, n Fush-Dardani, madje edhe prtej Shkupit, ku mund t bliheshin argjend, plumb e hekur si dhe drith me ēmime m t ulta se n rajonet e tjera, prodhime bujqsore t viseve t ngrohta, si pambuk, oriz, susam etj.. Kshtu shpjegohen, p.sh., lidhjet e tij me manastirin e Hilandarit n Malin e Shenjt, q gjendet n brigjet e detit Egje. Ktij manastiri, Gjon Kastrioti i dhuroi n vitin 1426 dy fshatra nga pronat e veta n rajonin e Gostivarit, i bleu pirgun e Shn Gjergjit (i njohur edhe me emrin Pirgu Shqiptar) dhe n kt manastir nj nga djemt e tij, Reposhi, e kaloi jetn si murg derisa vdiq m 25 korrik 1431.
N epigrafin e varrit, Reposhi mban titullin e lart fisnik duk.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:58 pm

Pr jetn ekonomike e politike t shtetit t Gjon Kastriotit, ashtu si edhe t zotrimeve t fisnikve t tjer shqiptar si dhe ato t Republiks s Venedikut, rndsi parsore kishin raportet e tyre me kryekomandantin osman t Shkupit dhe, nprmjet tij, me sulltanin. N marrdhniet me fqinjin e vet lindor e shum t fuqishm ushtarakisht, Gjon Kastrioti duhej t ndiqte nj politik shum t kujdesshme. Edhe bejlerbeut t Rumelis i interesonte q deri diku t kishte mirkuptim me Gjon Kastriotin, sepse n shtetin e tij, npr nj terren t vshtir e me prita t shumta, kalonin rrugt tregtare m t shkurtra pr n brigjet e detit Adriatik, t cilat, n at koh, nuk mund t mirmbaheshin e t ruheshin nga askush tjetr, veēse nga vendasit. N rrethana t tilla, gjat dhjetvjeēarve t par t shek. XV, Gjon Kastrioti arriti t fuste nn bindjen e tij disa familje fisnike t njohura t Shqipris s Eprme dhe u b figura politike kryesore e bots shqiptare t ktyre rajoneve.

Zgjerimet e pushtimeve osmane n viset lindore shqiptare bn q Gjon Kastrioti dhe familje t tjera fisnike shqiptare t mos ndiheshin t sigurta, prandaj filluan t prforconin veprimtarin politike t tyre n viset perndimore, si dhe t zgjeronin lidhjet me forcat antiosmane e shtetet e huaja. Qysh n fillim t shek. XV burimet historike tregojn se n kufijt e shtetit t Gjon Kastriotit ishin prfshir qyteti i rndsishm i Prizrenit bashk me rrethinat e tij, krahinat prgjat rrugve Prizren - Prishtin dhe Prizren - Tetov, ato t Matit e t Mirdits dhe se ai kishte siguruar dalje n detin Adriatik n afrsi t zotrimit venecian t Lezhs. N grykderdhjen e lumit Mat Gjon Kastrioti mori n zotrim portin dhe qendrn doganore t Shufadas, kriporet e rndsishme t Shn Kollit, q m par kishin qen n duart e Dhimitr Jonims, si edhe t gjith zotrimin e ktij, ku gjendeshin edhe dy kshtjella. Gjon Kastrioti synonte t shtrihej n vijn bregdetare s paku deri n grykderdhjen e lumit Bun, rajon bregdetar q kontrollohej nga Venediku. N vitin 1410 Gjoni arriti t siguronte banes n Ulqin, por nuk u pranuan prej Venedikut krkesat e tij t vitit 1417 pr tā€™i dhn fshatin Barbullush dhe Malin Medua (Shngjinin), ku dshironte t ngrinte nj kshtjell. M pas arriti ta merrte Shngjinin. Zotrimet e tij u bn kufitare n veri me Despotatin e Rashs dhe n verilindje me rajonin e Prishtins, banort e s cils njihnin taksat doganore q paguheshin pr kalimin npr shtetin e Gjonit. N jug zotrimet e Gjon Kastriotit kufizoheshin me ato t Arianitve dhe t Topiajve, kurse n lindje me viset q ishin nn pushtuesit osman, t cilt, prveē Shkupit, zotronin n perndim t tij kshtjelln e Tetovs. Pjesa m e madhe e fushs prgjat rrjedhjes s siprme t lumit Vardar e n perndim t Tetovs pr nj koh mbeti nn zotrimin e Gjon Kastriotit, t ciln M. Barleci e ka emrtuar Dibra e Poshtme. Edhe rajonet m n jug ishin pjes e shtetit t Gjon Kastriotit, kufijt e t cilit n at drejtim shtriheshin deri n afrsi t qytetit t Krēovs, q kishte rn nn pushtimin osman qysh n fund t shek. XIV.

Shtrirja e gjer gjeografike e shtetit t Gjon Kastriotit sht pasqyruar edhe n burimet historike osmane. N nj dokument t muajit maj t vitit 1438 prmendet regjistri kadastral Ā« i tokave t Gjonit Ā» (Juvan-ili) dhe si pjes e tyre vilajeti i Dhimitr Jonims. Ky regjistr nuk sht zbuluar deri tani, sepse, si shum kadastra t tjera t asaj kohe, mund t jet zhdukur. Regjistri kadastral Ā« i tokave t Gjonit Ā» duhet t jet hartuar n pranver t vitit
1430, gjat fushats ushtarake t Isak-bej Evrenozit, ose, m s shumti, njkohsisht me regjistrin e Sanxhakut Shqiptar, n vitin 835 h. (1431-1432). Administrata osmane hartonte nga nj regjistr kadastral t veēant pr ēdo sanxhak, t cilt po ashtu si Ā« tokat e Gjonit Ā» kishin disa vilajete si njsi administrative m t vogla. Prandaj edhe shtrirja gjeografike e
Ā« tokave t Gjonit Ā» ishte prafrsisht me at t nj sanxhaku.

Pasurit e shumta q kishin viset e Dibrs s Poshtme e t Prizrenit dhe numri i madh i banorve q jetonin n to e bnin kt rajon, i cili formonte pjesn lindore t shtetit t Gjon Kastriotit, t kishte rol vendimtar n veprimtarin ekonomike, politike dhe ushtarake t tij. Prandaj edhe fmijt e tij prgjithsisht mbanin emrat karakteristik t ktij rajoni. Pjesn lindore t shtetit t vet Gjon Kastrioti e zotronte si funksionar i administrats osmane, sepse vet ai deklaronte n vitin 1411 se kishte n gatishmri t prhershme nj ushtri t prbr nga Ā« dy mij kalors shqiptar dhe treqind kalors turq Ā» dhe koh pas kohe sht shprehur se sulltani ishte kryezot i tij.

Pr t gjallruar sa m shum lvizjen e mallrave e t njerzve n rrugt tregtare q kalonin npr zotrimet e Kastriotve, Gjoni nnshkroi akte me qeveritart e vendeve t ndryshme, duke u garantuar sigurin e qarkullimit t mallrave e t tregtarve t tyre npr shtetin e tij. Pr t nxitur sa m shum ardhjen e tyre, ai thjeshtsoi sistemin tatimor dhe vendosi vetm nj taks doganore pr mallrat q tregtart e huaj do t transportonin npr zotrimet e Kastriotve. Pr t garantuar sigurin e lvizjes s njerzve dhe t karvaneve t mallrave npr rrugt tregtare, Gjoni vendosi roje npr to si dhe npr kshtjellat q shrbenin pr mbrojtjen e tyre, si n ato t Prizrenit, t Gurit t Bardh, t Stelushit etj.. dhe rriti shrbimet pr mirmbajtjen e rrugve.

Pozicioni gjeografik kyē i shtetit t Gjon Kastriotit e kishte br at nj urlidhje n Shqiprin Qendrore pr t kaluar n rajonet e tjera t Shqipris s Eprme e t Poshtme si dhe n rajonet lindore t Shqipris, si n Fush-Dardani dhe n Shkup nprmjet rrugs m t shkurtr. Kjo ka qen nj nga arsyet kryesore q Gjon Kastrioti t kishte lidhje t shumta familjare e martesore me sundimtar t tjer shqiptar, si me Arianitt, Topiajt, Muzakajt, Balshajt, Gjurasht (Crnojeviēt). Lufta e prhershme e Stefan Gjurashit (Crnojeviēit) dhe e paraardhsve t tij n rajonin e Gents kundr despotit t Rashs, Gjergj Brankoviēit, pa dyshim ka qen e mbshtetur dhe e bashkrenduar me aksionet ushtarake t vjehrrit t tij, Gjon Kastriotit, q ky detyrimisht ka ndrmarr edhe pr interesat e veta n rajonet e Shkodrs, t Rrafshit t Dukagjinit dhe t Fush-Dardanis kundr armikut t prbashkt, despotit Gjergj. Prball nj lufte me dy fronte t shqiptarve, Gjergj Brankoviēi dhe paraardhsit e tij kan qen t detyruar t trhiqen dhe t rrudhin kufijt jugor t Despotatit
t Rashs. Gjon Kastrioti hyri n lidhje ekonomike e politike edhe me vende t huaja, si me Venedikun, Raguzn etj..

Gjon Kastrioti zotronte nj potencial t ndjeshm ekonomik dhe ushtarak. T ardhurat kryesore vinin nga sistemi tatimor feudal q nnshtetasit e tij tradicionalisht ishin t detyruar tā€™i jipnin kryezotit t tyre me prodhime n natyr, me t holla dhe me pun angari. Ky sistem tatimor sht shprehur n nj akt-dhurimi t vitit 1426, q Gjon Kastrioti s bashku me djemt e tij i bn manastirit t Hilandarit pr fshatrat Radostush dhe Trebisht. N t thuhet: Ā« duke dhuruar n dobi t manastirit kto dy fshatra, un i liroj ato nga ēdo angari e madhe dhe e vogl, me t gjitha detyrimet pr haraēin mbretror dhe taksat e shtetit dhe t gjitha kto ia jap manastirit t shenjt: t mos ket as qefali, as zot, as psar e t mos japin t dhjet as pr drith, as pr ver, as pr mjalt, as dhurat n para, as para pr kullot, as pr t dhjet bagtish, kshtu q kisha tā€™i marr t gjitha t drejtat mbi kto fshatra sipas ligjit Ā».

Krahas sitemit tatimor t msiprm, Gjon Kastrioti siguronte t ardhura t rndsishme nga doganat, tregtia e drithit, e metaleve, e krips etj..

Gjon Kastrioti ndoqi nj politik aktive pr zgjerimin e fuqizimin e shtetit t tij, me gjith kushtet e vshtira q ishin krijuar prej sulmeve e pushtimeve osmane. Ai forcoi lidhjet me Republikn e Venedikut dhe qysh n vitin 1407 arriti t siguronte prej saj qytetarin veneciane, e cila, bashk me fmijt e tij, iu rinjoh edhe n vitin 1413. N fillim t vitit 1410 Venediku pranoi krkesn e Gjon Kastriotit q t kishte banes n Ulqin dhe, n rast se do t dbohej nga zotrimet e tij prej osmanve, ai bashk me familjen t banonte n at qytet. Kto lidhje me Venedikun Gjoni i shfrytzoi pr zgjidhjen e mosmarrveshjeve q pati n vitin 1407 me peshkopin e Lezhs, i cili kishte gjetur mbshtetjen e paps q peshkopats s Arbrit tā€™i shkpuste 12 kisha. Ndrhyrja e Venedikut pran paps qe efikase pr Gjonin. N vitin 1411 Gjon Kastrioti, kundrejt nj shprblimi t prvitshm prej nj mij dukatsh, i ofronte Venedikut ndihm ushtarake me Ā« dy mij kalors t tij dhe treqind kalors turq Ā», madje edhe m shum n rast nevoje.

Si ēshtje parsore e aktivitetit politik t Gjon Kastriotit ishin marrdhniet e tij me fqinjt lindor, pushtuesit osman, fuqia ushtarake e t cilve ishte e paprballueshme prej tij. Siē del nga fraza e dokumentit t vitit 1411, t cituar pak m sipr, Gjon Kastrioti ishte afruar me komandantin osman t Shkupit, Bajazitin, aq sa mund t komandonte edhe 300 kalors osman, e dhn kjo q lejon t supozohet se ai mund t ket qen s paku n postin e subashit t Tetovs. N kushte t tilla, pr t mbajtur n kmb shtetin e tij Gjon Kastrioti ishte i shtrnguar t pranonte vasalitetin ndaj sulltanit dhe tā€™i paguante, siē ka shkruar vet n vitin 1426, Ā« haraēin mbretit Ā». Si garanci pr pranimin e vasalitetit osman, t paktn qysh n vitin 1409, Gjon Kastrioti qe detyruar t dorzonte peng nj nga djemt e tij, q, me sa kuptohet, ka qen djali i madh, Stanisha.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:58 pm

N betejn e Ankaras, q u zhvillua gjat vitit 1402 midis trupave mongole dhe ushtrive osmane, kta t fundit psuan nj disfat t rnd dhe jeta politike e Perandoris Osmane u prfshi nga konflikte t brendshme pr trashgimin e fronit osman, konflikte q vazhduan afr nj dhjetvjeēar. Gjat ktyre viteve u dobsua prkohsisht presioni osman, pr tā€™u riaktivizuar pas ardhjes n fron t sulltan Mehmetit I (1413-1421). Ndrkoh zotrimet e Gjon Kastriotit arritn nj zgjerim e fuqizim t madh. Kt e favorizoi edhe qndrimi i komandantit osman t Shkupit, Bajazitit, i cili nuk ndoqi nj politik pushtimesh, por at t marrveshjes me fisnikt shqiptar. Pas vdekjes s tij n vitin 1414, ai u zvendsua nga i biri, pr veprimtarin e t cilit sht vshtir t thuhet diēka. Gjat viteve n vijim rol t veēant n drejtimin e veprimtaris politike e ushtarake t Pashasanxhakut t Shkupit do t kishin Isak bej Evrenozi dhe i biri i tij, Isa Beu. Evrenozt ishin nj familje shum e pasur. Vetm n Shkup ata kishin mbi njqind dyqane. Gjat disa dhjetvjeēarve si ushtarak t lart osman, Evrenozt u prpoqn t kontrollonin rrugt tregtare t vendit q t fuqizoheshin ekonomikisht gjithnj e m shum.

N fillim t vitit 1415 kaloi n duart e osmanve Kruja, e cila kishte nj pozicion shum strategjik dhe kontrollonte segmente t rrugve tregtare q lidhnin Shkupin me bregdetin shqiptar si dhe viset perndimore t vendit. Prandaj pushtimi i Krujs dmtoi rnd interesat e fisnikve t Shqipris Qendrore dhe t Eprme, sepse tani zotrimet e tyre nga ēasti n ēast mund t pushtoheshin prej osmanve. Rnd u goditn edhe zotrimet e Gjonit, sepse osmant mund t zotronin rrugn tregtare q kalonte npr Mat e Dibr pr t arritur n Shkup, e kontrolluar deri n at koh prej Kastriotve. Sidoqoft, Gjoni u tregua mjaft i kujdesshm n marrdhniet e tij me osmant. Pr t mbrojtur interesat e shtetit t tij dhe pr t mnjanuar prplasjen me ta, kur Kruja ra n duart e osmanve, Gjoni drgoi djalin e tij t vogl, Gjergjin, si iē-ogllan (pazh) pran oborrit osman. N kt mnyr
ai evitoi pr disa vjet konfrontimet me osmant. Kurse Republika e Venedikut vendosi q tā€™i jepte nj tribut vjetor prej 200 dukatsh subashit turk t Krujs, q ky t mos sulmonte Durrsin dhe t mos prekte kriporet e shumta t ktij qyteti.

Me gjith prpjekjet e Gjonit pr t pasur marrdhnie sa m t mira me sulltanin, ai nuk hoqi dor nga masat mbrojtse. N nntor t vitit 1417 Gjoni i krkoi m kot Venedikut q t prballonin s bashku sulmet e mundshme osmane dhe i premtonte se ishte i gatshm t vinte n dispozicion t nj aksioni t prbashkt t gjith lufttart dhe kshtjellat e veta. N kto rrethana Gjon Kastrioti i kushtoi vmendje t veēant bashkveprimit me fisnikt shqiptar.

Kur n vitin 1418 Balsha III i shpalli luft Republiks s Shn Markut pr t rimarr Shkodrn dhe Drishtin, Gjoni mbajti ann e tij dhe qen t paefektshme prpjekjet e Venedikut gjat viteve 1419-1420 pr ta larguar at nga Balsha. Konflikti midis Balshs III dhe Venedikut n rajonin e Shkodrs pengoi lvizjen e tregtarve shqiptar, raguzan etj. dhe qarkullimin e mallrave n drejtim t Kosovs, ku nxirrej e prpunohej ari, argjendi e plumbi dhe ku ēmimi i prodhimeve t shumta bujqsore ishte m i ult n krahasim me ēmimet q ato kishin n viset perndimore. Kto rrethana i shfytzoi Gjon Kastrioti pr t intensifikuar qarkullimin e mallrave n drejtim t Kosovs npr rrugn tregtare Shufada - Prizren - Prishtin dhe n at t Shkupit t kontrolluara prej tij. N shkurt t vitit 1420 ai nnshkroi nj akt-tregtar me Republikn e Raguzs, nprmjet s cils u garantonte tregtarve t saj lvizje t sigurt npr rrugt e siprprmendura. N mars t vitit 1422 Gjon Kastrioti siguroi edhe miratimin e Venedikut pr t lejuar tregtart raguzan, q n vend t Shkodrs t vinin n Lezh pr t rrahur rrugt e zotrimeve t tij.

Pas vdekjes s Balshs III, Gjon Kastrioti ndrmori masa t menjhershme pr t mbrojtur interesat e veta politike dhe ekonomike. N rajonin e Shkodrs, ku kishte zbritur ushtria e Stefan Lazareviēit dhe mbante t rrethuar qytetin, Gjoni drgoi trupat e veta. N nj letr, q i shkroi Venedikut n nntor t vitit 1422, ai ka rrfyer se nuk e kishte lejuar despotin serb t Rashs t merrte Lezhn dhe shprehte me kt rast gatishmrin e tij pr t ndihmuar veneciant q t dbonin ushtrin serbe nga rajoni i Shkodrs.

Ndrkoh, krahas Gjonit, edhe djemt e tij kishin filluar t aktivizoheshin n veprimtarin politike dhe ushtarake t familjes s tyre. Burimet historike tregojn se gjat vitit 1422 nj nga djemt e tij komandonte trupat e Kastriotve n rrethinat e Shkodrs. Kurse n vitin 1428 prmendet nj djal i Gjon Kastriotit Ā« i br turk e mysliman Ā», q kishte trupa ushtarake pran zotrimeve t Venedikut po n rajonin e Shkodrs.

Interesat ekonomik dhe politik t shtetit t Kastriotve e nxitn Gjon Kastriotin q tā€™u kushtonte vmendje edhe rajoneve t tjera shqiptare, t cilat nuk ishin kufitare me zotrimet e tij. Jo lidhjet familjare q Kastriott kishin me Balshajt, po pikrisht interesat ekonomik e shtynin Gjon Kastriotin tā€™i prkrahte vazhdimisht ata, madje duke drguar edhe ushtrin e tij n ndihm t tyre. Edhe pas vdekjes m 1421 t Balshs III, q ishte kushri i tij, Gjoni vazhdoi lidhjet me fisnikt e tjer shqiptar t zotrimeve t Balshs III, si me Gjurasht
(Crnojeviēt), q i kishin zotrimet fillestare n rrethinat e gryks s Kotorrit dhe q m pas i shtrin edhe n Gent, me t cilt lidhi krushqi. Gjurasht u angazhuan n nj luft shumvjeēare kundr prpjekjeve t Despotatit t Rashs pr pushtimin e viseve bregdetare shqiptare, q shtriheshin n veri t lumit Buna. Ndrkoh edhe Gjon Kastrioti kundrshtoi synimet e despotve serb pr marrjen e Lezhs dhe pr zgjerimin e pushtimeve t tyre n Rrafshin e Dukagjinit dhe n Fush-Dardani.

Pesha dhe roli i shtetit t Gjon Kastriotit n jetn e vendit erdhi gjithnj duke u rritur. Fuqizimin m t madh ai e arriti n kohn kur n krye t tij doli djali i vogl i Gjonit, Gjergj Kastrioti-Sknderbeu.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:58 pm

3. VENEDIKU NĖ SHQIPĖRI (SHEK. XIV-XV)



Shtrirja e zotrimeve veneciane n Shqipri

Pas dshtimit t prpjekjeve pr t krijuar edhe n Shqipri nj zotrim t vetin n kohn e Kryqzats IV dhe shkrirjes s Dukatit venecian t Durrsit, m 1213, Republika e Shn Markut ishte mjaftuar t mbronte interesat e saj tregtar, duke rn pr kt n ujdi me sundimtart e me bashksit e qyteteve. Tregtar venecian prshkonin me karvane rrugt q lidhnin portet e Durrsit, Vlors, Shngjinit etj., me viset e brendshme duke ēuar e duke trhequr mallra prej andej. Prania e konsujve venecian n qendra t tilla, si n Durrs (1249), n Spinaric (1276) apo n Vlor (1359), nnvizonte pranin e shkmbimeve tregtare midis porteve shqiptare dhe Venedikut. Ashtu si n shek. XI, edhe n shek. XIV n Durrs vazhdonte t kishte nj koloni tregtare veneciane, t prqendruar n nj lagje t veēant, buz detit, dhe t organizuar prreth kishs s hershme t Shn Mris s Amalfitanve.


Prfaqsuesit e ksaj kolonie, edhe pse nuk gzonin statusin e qytetarit (civis), kishin statusin e rezidentit (habitator) q u siguronte lirin e jets, t prons, t aktivitetit ekonomik, krahas detyrimeve prkatse. N shek. XIV prmenden edhe mjaft fisnik venecian nga familje t shquara, si Kontarent, Maurot, Barbadigot etj., q kishin bler toka e bagti n rrethinat e Vlors, Durrsit apo Butrintit, duke ngritur aty fermat (casale) t bazuara n shfrytzimin intensiv t toks e t bagtis.

N prgjithsi, deri n dhjetvjeēart e fundit t shek. XIV, angazhimi i Venedikut n Shqipri mbeti kryekput n lmin ekonomik dhe synonte mbajtjen hapur t arterieve kryesore tregtare, toksore e detare, dhe mbrojtjen e interesave t qytetarve venecian. Venediku sā€™mund t luante veēse nj rol politik t kufizuar edhe pr faktin se nga fundi i shek. XII, por veēanrisht n shek. XIV, n Dalmaci e n Shqipri ushtronte nj sovranitet formal mbretria e Hungaris, rivale e Venedikut. Interesat hungareze n krejt vijn bregdetare q shtrihej nga Kuarnaro (Istrie) e deri n Durrs u njohn m 1358 dhe u konfirmuan edhe n paqen e Torinos, m 1381. Por shfaqja e turqve osman dhe dalja e tyre eventuale n bregdet, rrezikonte t kpuste rrugt tregtare t Venedikut. Nj gj e till e bri t pashmangshm angazhimin e ktij t fundit n ngjarjet q zhvilloheshin n Shqipri. Pr
tā€™i mbajtur osmant larg nga qytetet-porte t Adriatikut ose t Jonit, Republika e Venedikut u prpoq t forconte marrdhniet me krert feudal shqiptar q kontrollonin rrugt dhe shtigjet q ēonin drejt tyre, duke inkurajuar qndresn e atyre krerve kundr sulmeve osmane. N gjysmn e dyt t shek. XIV, sundimtart shqiptar Balshajt, Dukagjint, Zahariajt, Topiajt, Muzakajt, Shpatajt, Zenebisht kishin marrdhnie t rregullta me
Republikn e Shn Markut. Kjo e fundit i kishte shpallur shum prej tyre qytetar venecian dhe u kishte njohur privilegjet q lidheshin me kt status. N mjaft raste veneciant i furnizonin zotrit shqiptar edhe me arm dhe madje me anije luftarake, por kjo vetm kur bhej fjal pr mbrojtjen e viseve bregdetare nga sulmet e flots osmane.

Deri n ēerekun e fundit t shek. XIV, Republika e Venedikut ishte mjaftuar me sigurimin e interesave t saj ekonomiko-tregtar, pa u angazhuar drejtprsdrejti n Shqipri edhe kur pr nj gj t till pati ftesa nga grupe e bashksi shqiptare. Kshtu, n vitin 1350, bashksia qytetare e Durrsit, ku nj rol t madh luanin tregtar e siprmarrs t lidhur ngusht ekonomikisht me Venedikun, i krkoi ktij t fundit ta merrte n dorzim qytetin. E ndrgjegjshme se nj hap i till ishte i parakohshm, pasi do ta fuste at n konflikte me fuqi t tjera t interesuara, si Mbretrin e Napolit, mbretrin serbe apo at hungareze, Venediku nuk e pranoi n at rast ofertn. Por situata e re e krijuar pas betejs s Fush-Dardanis (1389), kur ushtrive osmane iu hap rruga drejt viseve bregdetare, e bnte t domosdoshme pr Venedikun shtnien n dor t qendrave kryesore bregdetare pr t shmangur daljen n det t osmanve dhe pr rrjedhoj, paralizimin e trafikut detar prgjat brigjeve shqiptare.
Kjo politik e re e Venedikut n Shqipri favorizohej tashm edhe nga fakti se mjaft sundimtar shqiptar, t pafuqishm ndaj sulmeve osmane, tregoheshin t gatshm tā€™ia dorzonin atij pjesrisht ose trsisht zotrimet e tyre kundrejt kushtesh krejt t favorshme pr kt t fundit. N vitin 1386, pasi mori Korfuzin, Venediku ishte tashm i pranishm n truallin shqiptar duke shtn n dor, n marrveshje me Gjon Zenebishin, sistemin e fortifikuar t Butrintit e t Ksamilit, me rndsi thelbsore pr kontrollimin e Kanalit t Korfuzit.

Sā€™ka dyshim q n qendr t planeve veneciane n Shqipri qndronte qyteti i Durrsit, avantazhet strategjike dhe ekonomike t t cilit veneciant i njihnin mir. Q n maj t vitit 1387 princi Karl Topia, i ndodhur nn presionin e vazhdueshm t sulmeve osmane, i propozoi Republiks lshimin e Durrsit kundrejt nj shprblimi dhe nj lejeje pr tā€™u vendosur n kolonit veneciane t Krets ose t Negropontit (Eube). N at rast Venediku i qndroi besnik politiks s tij t shmangies s hyrjes n konflikt drejtprdrejt me osmant, ndaj e refuzoi butsisht ofertn e Karlit, edhe pse i premtoi ndihmn e vet ushtarake. Por vetm nj vit m von situata e Durrsit ishte br aq e brisht, saq Senati i Venedikut mori vendim q qyteti t shtihej n dor sapo t shihej se rrezikohej t binte n duar t osmanve. Projekti parashikonte si dorzimin vullnetarisht t qytetit nga ana e Gjergj Topis (Karli ndrkoh kishte vdekur), ashtu dhe marrjen e qytetit jasht vullnetit t tij, n bashkpunim
me qytetar durrsak, prkrahs t Republiks. Fillimisht, Gjergj Topia u bind q tā€™u lshonte venecianve kulln e poshtme t qytetit, at pran portit. Por n prill t vitit 1392, i ndodhur sa nn presionin e osmanve, aq edhe t prfaqsuesve m t lart t paris durrsake, prfshir dhe kryepeshkopin Dhimitr Nesha, t cilt kishin rn n ujdi me Venedikun, Gjergj Topia nnshkroi aktin e dorzimit t krejt qytetit Republiks s Shn Markut. M 1393 vllezrit Progon e Tanush Dukagjini i kaluan Venedikut kshtjelln e tyre
t Lezhs.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:59 pm

N dhjetor 1395 nj tjetr sundimtar shqiptar i ndrydhur nga osmant, Gjergji II Strazimiri Balsha, i ofroi Venedikut qytetet bashk me territoret e Shkodrs e t Drishtit. Marrveshja u nnshkrua n pranvern e vitit 1396 e n baz t saj Balsha i lshonte Venedikut, kundrejt shprblimit dhe kushteve t tjera, qytetet e Shkodrs, t Drishtit, t Shasit e t Dejs, bashk me rrethina. Me kt rast Gjergj II Balsha bashk me trashgimtart e tij pranoheshin n Kshillin e Madh dhe n radht e fisnikris veneciane. M 1395 Venediku u mori Balshajve qytetet e Ulqinit, Tivarit e t Budus.

Prsa i prket Vlors, sundimtarja e saj Komnen Balsha, e veja e Balshs II, i kishte propozuar q m 1386 Venedikut dhnien e qytetit, bashk me kshtjellat e Kanins, Himars dhe t Pirgut (n derdhje t Semanit). Besnik ndaj politiks s tij t mosangazhimit aty ku nuk e gjykonte t domosdoshme, Venediku nuk e pranoi ofertn as t Komnens dhe as t pasardhsve t saj, Merkshs e Rugins. Zotrimi i Durrsit dhe i Butrintit konsiderohej i mjaftueshm pr t kontrolluar krejt krahun jugor t bregdetit shqiptar.

Nga ana tjetr, duke ditur interesimin e jashtzakonshm t osmanve pr kt qytet, veneciant e dinin se shtnia n dor e tij do ta ndrlikonte Republikn n konflikte t pashmangshme me osmant. Ndaj pr Vlorn u zbatua nj politik tjetr: t pritej derisa qyteti t pushtohej nga osmant e mandej tā€™u krkohej ktyre blerja e tij qoft edhe me nj ēmim m t lart nga sa ofronin zotrit e ligjshm t saj. Por llogarit e Republiks n kt pik nuk doln, pasi me t pushtuar Vlorn e Kaninn n qershor t vitit 1417, osmant treguan se jo vetm nuk kishin ndrmend tā€™ia shisnin at Venedikut, por e kthyen n bazn e tyre kryesore detare nga ku kontrollonin lundrimin n Adriatik dhe nga ku filluan t prgatisnin invazionin e Italis.

Disa vjet pas marrjes s Butrintit (1386), duke shfrytzuar vshtirsit e zotrve Zenebishi e Shpata, Venediku shtiu n dor n bregdetin e Vagenetis (Ēamris), edhe skelat e Sajadhs, Pargs, Fanarit, si dhe portin e rndsishm t Naupaktit (Lepantos) n gjirin e Korintit.

N kt mnyr, Venediku realizonte nj synim q kishte qen n themel t politiks s tij qysh nga koha e Kryqzats IV (1204): shtnien n dor t porteve e t skelave kryesore prgjat vijs bregdetare pr t siguruar kontrollin e rrugve detare drejt Lindjes. Megjithat, realizimi i ktij synimi bhej n kushtet kur osmant po ushtronin trysni gjithnj e m t madhe n kt krah. Venediku nuk ishte n gjendje tā€™u bnte ball sulmeve osmane kundr kshtjellave t tij. Pr kt qllim, ai u mundua t nxiste, pa rn n sy, qndresn e krerve shqiptar, q zotronin territoret midis bazave osmane n Maqedoni dhe zotrimeve veneciane t bregdetit. N fillim t shek. XV, ndr klientt e Venedikut numroheshin Crnojeviqt (Gjurasht), Hott, Tuzt, Bitidost, Jonimt e Zaharit e Gents, Dushmant e Pultit, Gjon Kastrioti e Niket Topia n Shqiprin Qendrore, Teodor Muzaka i Beratit, Gjon Zenebishi i Gjirokastrs e Muriqi Shpata i Arts. N kmbim t ruajtjes s shtigjeve,
q lidhnin bazat osmane n Maqedoni me viset bregdetare, Venediku u ofroi krerve t msiprm provizione n t holla, tituj fisnikrie, prona dhe strehim n zotrimet e veta n rast t pamundsis pr t qndruar m n tokat e veta. U premtoi gjithashtu prfshirjen e tyre n ēdo traktat paqeje, q eventualisht do t nnshkruante me osmant, premtim q nuk e mbajti kurr. N fakt, n vend t politiks s konfrontimit me osmant, Republika e
Venedikut filloi t zbatoj gjithnj e m shum politikn e ujdis me ta, aq m shum kur pas disfats s Ankaras, m 1402, osmant n paqet veneto-osmane t viteve 1411, 1430 apo 1446, treguan gatishmri pr tā€™u njohur venecianve zotrimet n Shqipri. Pikrisht ather, Republika e Venedikut dhe qeveritart e saj n Shqipri jo vetm u pajtuan me pushtimin e Krujs, Vlors, Beratit e t Gjirokastrs nga osmant n vitet 1415-1418, por filluan edhe ta shkurajojn qndresn e krerve shqiptar, duke i kshilluar ata t mos ndrmerrnin sulme kundr ktyre t fundit. N korrik t vitit 1433 Republika i porosiste shkoqur qeveritart venecian n Shqipri q t anullonin marrveshjet me cilindo princ shqiptar, i cili ngrihej kundr osmanve dhe despotit serb Stefan Llazareviē, me t cilt Venediku ishte tashm n paqe. Ky qndrim i ri i Venedikut ēoi n acarimin e marrdhnieve me krert kryesor shqiptar, si Balshajt, Dukagjint, Topiajt, Kastriott etj.. Madje, puna arriti deri aty saq qeveritart venecian t paguanin komandantt osman pr t goditur Ā« aleatt Ā» shqiptar, q shpeshher gzonin edhe t drejtn e qytetaris veneciane. Ā« Veneciant e kontrollojn gjith Arbrin me an t turqve Ā» raportonin n tetor t vitit 1422 t drguarit e Raguzs. Dhe duke iu referuar politiks pa moral e pa parime t Republiks s Shn Markut n Shqipri, shtonin: Ā« Gjith bota e di se sa zgjatin miqsia dhe premtimet e venecianve Ā».
Kta e treguan kt qndrim edhe n rastin e nnshkrimit t paqeve t siprprmendura me osmant, ku n kundrshtim me sa kishin premtuar vazhdimisht, nuk i prfshin aty krert shqiptar deri ather Ā« klient Ā» t Venedikut. N kt mnyr shqiptart mbetn vetm prball hakmarrjes s osmanve.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 4:59 pm

Qytetet shqiptare nn administratn e Venedikut


Ndikimi i madh q Venediku ushtronte prej shekujsh n jetn ekonomike e kulturore t qyteteve bregdetare shqiptare, e lehtsoi kalimin e ktyre t fundit nn sundimin e tij. N Durrs, Lezh, Shkodr, Ulqin e n Tivar kishte grupe t tra shoqrore q ishin t lidhura ngusht me Venedikun. Kta mund t ishin tregtar, pronar anijesh, detar, artizan. Por rrethi i marrdhnieve me Venedikun prfshinte gjithashtu edhe sektor t popullsis joqytetare, fisnik dhe bujq, sidomos t rrethinave, q eksportonin produktet e tyre n Venedik, ose q garantonin lvizjen e tregtarve venecian n brendsi t vendit. Republika diti t trhiqte n orbitn e vet edhe mjaft fisnik t vegjl rrotull qyteteve, t cilve u paguante provizion t prvitshm n kmbim t sigurimit t qetsis n rrethinat dhe n vet qytetet. N shek. XIV element t veēant t paris s qyteteve bregdetare, por edhe t aristokracis s toks, kishin fituar qytetarin veneciane, madje ndonjri kishte arritur edhe t pranohej n Kshillin e Madh t Republiks. Pas tyre kishte edhe shum t tjer, kryesisht tregtar e artizan, q gzonin privilegje t veēanta dhe q, siē thuhej, Ā« e mbanin veten pr venecian Ā» (pro Veneto expediantur). N mjedise t tilla Venediku gjeti mbshtetjen e tij shoqrore para dhe gjat sundimit t tij n Shqipri.

Republika e Venedikut e realizonte qeverisjen n zotrimet e saj shqiptare me ann e npunsve t drguar enkas nga Venediku (rektort). Nj flot e posaēme bnte roje t prhershme pran brigjeve shqiptare, e gatshme t ndrhynte sa her q cenoheshin interesat e Venedikut. Bajl-kapedani i Durrsit dhe kont-kapedani i Shkodrs, ishin funksionart e nivelit m t lart n Shqipri. Nn urdhrat e tyre ishin nj numr zyrtarsh t tjer, si komandanti i kshtjells (castellanus), komandanti i flots lokale (admirali), komandanti i trupave t kaloris (comestabilis), ruajtsi i thesarit (camerarius), gjykatsi (magister iuratus), sekretari (cancellarius). N Drisht autoriteti m i lart venecian ishte podesta, kurse n Lezh kshtjellari. N rastet kur vendi i qeveritarit n nj qytet t caktuar mbetej i zbrazt, Venediku drgonte aty proveditort, funksionar me nj mandat t kufizuar. Konsujt venecian, q vepronin si prfaqsues tregtar dhe shpesh si informator, vepronin prej kohsh n qytetet kryesore dhe q luajtn rol t rndsishm n prgatitjen e kushteve pr kalimin e ktyre qyteteve nn flamurin e Venedikut, n mjaft raste morn poste t rndsishme n administratn veneciane. Qendra i ēmonte veēanrisht njohurit dhe lidhjet e tyre me vendin dhe me njerzit.

N kushtet e zhvillimit t invazionit osman, Venediku ishte tejet i interesuar q n zotrimet e tij shqiptare t ruhej paqja shoqrore. Nj gj e till parakuptonte pjesmarrjen e aristokracis qytetare n qeverisje, si dhe njohjen e strukturave dhe t institucioneve tradicionale bashkiake, gj q binte ndesh me interesat e Venedikut. N fakt, institucionet bashkiake, siē qe, p.sh., ai i magister iuratus, i kancelarit apo i admiralit n Durrs, ose u
uzurpuan nga shtetas venecian, ose u dubluan apo u zhvleftsuan, duke iu nnshtruar vullnetit t qeveritarit. Megjithse n ēastin e marrjes n dorzim t qyteteve shqiptare, Republika e Venedikut u kishte premtuar bashksive vendase se do t respektonte ligjet dhe doket e vjetra t vendit, administrata veneciane nuk vonoi t krijoj paknaqsi e t bjer n konflikt me popullsin vendase. N Durrs, Shkodr, Drisht, Ulqin e n Tivar qeveritart venecian shprfillnin statutet e vendit dhe udhhiqeshin nga praktika koloniale. Qytetart duhej t kryenin nj sr shrbimesh e punsh angari pr shtetin venecian, t punonin pr meremetimin e mureve t qytetit, shpeshher duke e paguar me shpenzimet e veta lndn e par t ndrtimit dhe duke e transportuar po vet n vendin e duhur. Me shrbime dhe angari t tilla ngarkohej edhe popullsia e fshatrave prreth, nn juridiksionin e kshtjellave.

Qytetart detyroheshin gjithashtu t kryenin shrbimin e patrullimit t qytetit dhe t rojes n portat e tij, me kohzgjatje e kushte mjaft m t rnda nga ēā€™e prcaktonin kto shrbime statutet e qytetit. Kto t fundit prcaktonin gjithashtu q qytetart t kryenin shrbime t caktuara ushtarake, por vetm brenda qytetit, megjithat qeveritart venecian nuk ngurronin t nxirrnin trupat vullnetare t qytetarve edhe jasht. Qeveritart venecian abuzonin me statutet deri n at mas saq n Drisht, p.sh., ua krkonin kryerjen e shrbimit t rojs edhe klerikve, gj q ishte n kundrshtim flagrant me dispozitat statutore t atij qyteti.

I vendosur n politikn e tij pr tā€™i mbrojtur zotrimet e veta n Shqipri me sa m pak shpenzime e forca, Venediku u mundua t prfshinte n sistemin e mbrojtjes s qytetit edhe krert feudal t rrethinave, duke i br kta pr vete me t holla e privilegje. Ruajtja e Durrsit dhe e prapatoks s tij mbshtetej s shumti edhe n aleancat me krer nga familjet fisnike Topiaj, Skurraj, Muzakaj etj.. Ā« njerz me pushtet e fuqi t madhe ushtarake Ā», t cilve Venediku u paguante provizion t prvitshm, u akordonte liri e privilegje t veēanta dhe u lejonte hyrje-daljen e lir n qytet, ndrkoh q prgjithsisht zotrit feudal shiheshin si rrezik pr qytetet n fjal. N zonn e Shkodrs, ku vazhdonte t mbijetonte nj shtres e fuqishme proniarsh, qeveritari venecian arriti t siguroj nj mbshtetje t rndsishme
shoqrore, pr sa koh mundi tā€™i bj pr vete ata. Por, edhe pse u pranua si nj alternativ e pushtimit osman, n prgjithsi sundimi i Venedikut n qytetet shqiptare dhe rrethinat e tyre u shoqrua me paknaqsi, konflikte e deri kryengritje t vendasve, siē qen ato t viteve 1399, 1405, 1410 e 1418-1419. N sfond t tyre qndronin arsye t ndryshme, por ato ekonomike zinin vendin qendror. Republika e Venedikut parashikonte q barra e shpenzimeve pr mbrojtjen e bregdetit shqiptar nga rreziku osman t prballohej me burimet e vendit, ndaj q n fillim ajo nxitoi tā€™i shtjer n dor kto burime. Nn administrimin e drejtprdrejt t qeveritarve venecian kaluan t ardhurat nga taksat, doganat, tregjet, peshkoret, dajlanet, kriporet, q shpesh u jepeshin n siprmarrje personave t veēant, kryesisht shtetas venecian, t cilt prireshin tā€™i rrisnin ato duke rnduar popullsin vendase.
T ardhura t mdha Venediku nxori nga vendosja e monopolit t vet mbi produkte t caktuara shqiptare, siē ishin drithrat dhe kripa. Lidhur me drithrat, tregtimi i tyre u orientua kryekput drejt tregut venecian. Akoma m i rrept ishte kontrolli q Venediku vendosi mbi kripn. Ai prfshinte edhe prodhimin e saj. Republika e ndaloi n mnyr kategorike ndrtimin e kriporeve dhe prodhimin e krips nga siprmarrs privat shqiptar.
Tregjet shqiptare, nga Tivari deri n Parg e n Prevez, duhej t furnizoheshin me kripn e prodhuar n kriporet e Sinjoris n Korfuz e n Durrs, kuptohet me ēmime t caktuara nga shteti venecian. Edhe ky monopol venecian mbi tregtin e krips u b burim konfliktesh t ashpra me bashksit shqiptare dhe me mjaft krer shqiptar, t cilt e konsideronin kripn nj burim t rndsishm t ardhurash: Ā« kripa sht buka ime Ā», do tā€™i shkruante m 1401 Gjon Zenebishi senatit t Venedikut, duke shtuar se midis tij dhe Venedikut do t mund t kishte paqe e mirkuptim vetm n rast se ky i fundit hiqte dor nga prpjekjet pr t shtn n dor ose pr t shkatrruar kriporet e tij t Sajadhs, n Ēamri.

Gjithsesi, bashksit qytetare e fshatare shqiptare q hyn nn sundimin e Venedikut kishin shum arsye pr t qen t paknaqura nga qeverisja e tij. Kjo paknaqsi pasqyrohet n ankesat e shumta q ato bashksi i drejtuan pushtetit qendror venecian, ku demaskoheshin arroganca dhe praktikat shfrytzuese t qeveritarve venecian n Shqipri. Shpeshher paknaqsia ndaj qeverisjes shprthente n formn e sulmeve e t raprezaljeve kundr zyrtarve e shtetasve venecian apo deri edhe n kryengritje t vrteta popullore. Kto fitonin m shum mbshtetje, kur drejtoheshin nga fisnik po aq t paknaqur vendas. Kshtu ndodhi n kryengritjet e viteve 1399, 1405, 1410 e 1418-1419 n trevat veriperndimore t udhhequra nga Balshajt, q e rrezikuan seriozisht sundimin venecian dhe q prfunduan edhe me humbjen e prkohshme t qyteteve t Shkodrs, Drishtit, Ulqinit e t Tivarit.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:00 pm

KREU IV

SHOQĖRIA SHQIPTARE DHE KULTURA NĖ MESJETĖ





1. SHOQĖRIA SHQIPTARE



Fisnikria

Lindja dhe zhvillimi i fisnikris shqiptare t toks u krye n kushte specifike nprmjet veprimit t shum faktorve kontradiktor. S pari, n kushtet kur vendi mbeti prgjat gjith kohs nn sundimin e perandorive e t mbretrive t huaja, kuptohet q procesi i rritjes s klass feudale shqiptare mbartte kufizimet e veta drejt arritjes s nj fizionomie t plot nacionale t saj.

Larmia e gjer e titujve t fisnikris q mbanin krert shqiptar tregon shkalln e ndikimit dhe t integrimit t mjaft prej tyre me sistemet e huaja shtetrore. N hierarkin shqiptare ndeshen sa tituj bizantin (despot,sebastokrator, sebast, heteriark, protokathimen, kabalarios, qefali etj.), aq edhe tituj perndimor (kapiten, judex, miles, kastelan, mareskalk, protontin, admiral) e sllav (zhupan, kasnec, vojvod etj). N fakt, mjaft fisnik shqiptar ishin t integruar n administratat e huaja, qendrore e provinciale, n at mas saq dobsoheshin lidhjet me mjediset e tyre. Qysh n fillimet e shek. XI ka dshmi pr fisnik shqiptar nga familjet Skurra, Arianiti etj., q ishin prfshir n fisnikrin e Mbretris s Sicilis apo t Perandoris Bizantine. Por kjo nuk do t thot se shumica e aristokracis shqiptare, ndonse nn ndikim e tutel t huaj, t mos orientohej ku m shpejt e ku m von drejt emancipimit t vet, siē e provoi n fund t fundit edhe krijimi i Principats s Arbrit q n shek. XII, apo i principatave e formacioneve t tjera shtetrore shqiptare n shek. XIV- XV.

Karakteristik e prbashkt sht se vatrat e ktyre formacioneve ndodheshin thuajse gjithmon larg qyteteve e kshtjellave, ku qe prqendruar administrata e pushteti i huaj, qoft ky bizantin, anzhuin apo serb. Familjet q ishin n krye t principatave t shekujve XII-XV, nga Skurrajt, Blinishtt, Jonimt, Arianitt, Topiajt, Gropajt, Muzakajt, Matrngt, Buat etj., vinin kryesisht nga zonat malore. Pushteti i tyre mbshtetej n lidhjet q kta krer kishin
me popullsin e vendit, duke prfshir edhe lidhjet e gjakut, n madhsin e Ā« fisit Ā» e, pr rrjedhoj, n numrin dhe n cilsin e forcs s armatosur q kta krer kishin mbas vetes.
Kjo prbnte n thelb bazn e autoritetit t tyre. Sunduesit e radhs, bizantint, anzhuint apo serbt, detyroheshin t’i llogaritnin kta krer, q zotronin nj potencial luftarak t konsiderueshm. Ndaj krkuan t’i trhiqnin ata duke u njohur, n nj far mase, pushtetin e tyre mbi zonat respektive, duke u dhn tituj e prona dhe duke i prfshir kshtu n sistemin e qeverisjes. Ky raport i pushteteve t huaja me aristokracin shqiptare u shoqrua edhe me joshjen nprmjet dhnies s pronave dhe zhvendosjes s mjaft krerve drejt viseve ku ndodheshin qendrat e pushtetit. Kshtu, n shek. XIV, Skurrajt e malsis s Tirans ishin br zotr t nj pjese t madhe t ultsirs, q pr hir t tyre u quajt Ā« Skurrje Ā». Mjaft prej Skurrajve u vendosn n Durrs e u bn qytetar t tij. E njjta gj ndodhi me Muzakajt e malsis s Oparit, t cilt po at koh shtin n dor nj pjes t mir t ultsirs midis Beratit, Vlors e Karavastas, e cila pr hir t tyre filloi t quhet Ā« Muzakje Ā» (Myzeqeja e sotme). Dhurimin e pronave apo t feudeve n zonat fushore, rreth e rrotull qendrave t mdha, si n Shkodr, Lezh, Dibr, Durrs, Vlor, Vageneti, Janin, Kolonj, Devoll etj., krert shqiptar duhet ta shprblenin duke u ofruar shrbimet e tyre, kryesisht shrbimin ushtarak, strategve bizantin apo mkmbsve e kshtjellarve anzhuin. Kshtu, qoft n epokn bizantine, qoft edhe n at anzhuine, n kshtjellat kryesore t Durrsit e Vlors prmenden krer t ndryshm nga krahinat fqinje, t cilt qndronin brenda mureve t kshtjellave n fjal pr nj periudh t caktuar bashk me suitn e tyre (familia). Atyre u besohej ruajtja e objekteve t veēanta, zakonisht e kullave prgjat murit rrethues. Pjesn tjetr t vitit krert feudal e kalonin n zotrimet e tyre ku ndodhej banesa e fortifikuar (fortis domus), n t ciln ata strehoheshin bashk me familjen e me njerzit e tyre t armatosur. Sipas shtrirjes s zotrimeve t tyre, feudalt mund t kishin disa vendqndrime t tilla t fortifikuara. Mjaft prej tyre kishin dhe rezidenca verore, ku kalonin muajt e nxeht t vitit, si, p.sh. Balshajt n malsin e Tivarit apo Muzakajt n at t Skraparit. Q nga shek. XIII feudalt shqiptar fillojn t trhiqen pas qyteteve t mdha, si Durrsi, Shkodra, Ohri, Kosturi, Janina, ku kalonin nj pjes t kohs Ā« pr pun ose pr t’u zbavitur Ā» (pro suis factis
vel pro placere). Shum prej tyre blen aty edhe banesa. Emrat e disa prej familjeve aristokrate t qyteteve tona, si Skurraj, Vranajt, Neshat n Durrs, Sumat e Spant n Shkodr, flasin pr nj proces urbanizimi t aristokracis s toks n shek. XIII-XIV. N kohn e emancipimit t plot t tyre, n shek. XIV, mjaft krer shqiptar e shprnguln selin e tyre kryesore n qytetet e kshtjellat e mdha. Kshtu, Topiajt kaluan nga Kruja n Durrs, Balshajt e vendosn rezidencn kryesore n Shkodr, Zahariajt n Dej, Dukagjint n Lezh, Gropajt n Ohr, Muzakajt n Berat, Shpatajt n Art, e kshtu me radh. Vendqndrimi i tyre n qytet ngrihej n pjesn mbizotruese t tij (castrum), aty ku m par qndronte qeveritari bizantin, serb apo anzhuin. Ai formonte nj sistem t fortifikuar t mvetshm brenda kshtjells, shpeshher e ndar prej saj me mure. Rezidenca e sundimtarit prfaqsohej nga banesa pr t dhe pr familjen, si dhe kazerma pr gardn e tij t armatosur. N t prfshiheshin depot e drithit e t armve, pusi ose cisterna e ujit, farktaria e deri burgu i kshtjells, pra gjithēka q lejonte funksionimin e pavarur t ksaj pjese t qytetit n rast rrethimi. Zona rezidenciale e kshtjells prbnte n ēdo rast pjesn m t mbrojtur t saj dhe bastionin e fundit t qndress n rast sulmi.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:00 pm

Objekte t rndsishme ushtarake, siē ishin kullat prgjat mureve rrethuese t qytetit, merreshin n mbrojtje nga njerz t besuar t feudalit me trupat e tyre.

Veēorit q karakterizuan zhvillimin e fisnikris shqiptare gjetn pasqyrim edhe n mnyrn e organizimit e t funksionimit t oborrit feudal e, n nj kuptim m t gjer, t formacioneve feudale shqiptare. Edhe ktu, ndikimi i tradits ishte mjaft i fuqishm. Nse lihet mnjan nj shtrirje e kufizuar e territorit bregdetar shqiptar, ku n periudha t veēanta u ndie fort ndikimi i feudalizmit perndimor, n prgjithsi n Shqipri vepronte e drejta bizantine, por dhe kjo ishte efektive n viset fushore, pran qendrave t mdha
administrative. Kjo e drejt njihte si zot e pronar t vetm shtetin, n personin e perandorit, ndrsa feudalt e veēant s’ishin veēse prdorues t toks, t ciln vet perandori ua kalonte me dekret t veēant, pr nj koh t kufizuar dhe me kushte t prcaktuara, ndr t cilat shrbimi ushtarak n favor t perandorit prbnte kushtin kryesor. Ky qe thelbi i sistemit t pronies, q prbnte bazn e feudalizmit bizantin n shekujt XI-XIV. Kuptohet q nj sistem i till, ndrsa krijonte nj shtres fisniksh t lidhur me pushtetin qendror, i krijonte tej mase pengesa fuqizimit dhe emancipimit t tyre politik, pr sa koh ata nuk ishin pronar me t drejta t plota t toks s tyre. N rast se proniari ose pasardhsi i tij nuk u prmbaheshin detyrimeve ndaj perandorit, prkatsisht detyrimit ushtarak, ata privoheshin nga pronia, e cila po me dekret perandorak (krysobull) i jepej nj personi tjetr. Rrjedhimisht, sistemi qe menduar i till q nuk nxiste fuqizimin e feudalve t veēant, qoft nprmjet kufizimit e kushtzimit t institucionit t trashgimis.

E drejta dhe jeta feudale n Shqipri

Ėsht e vrtet se veprimi i s drejts bizantine paraqitej i kufizuar n Shqipri, qoft pr statusin e veēant q kjo kishte n kuadrin e Perandoris Bizantine, qoft dhe pr faktin se ktu, pr kushtet e terrenit, kishte pesh deri von n shek. XIV prona e vogl e lir e fshatarit. Kjo e fundit i nnshtrohej m s shumti veprimit t s drejts tradicionale dokesore, e cila, nga ana e saj, nuk mungoi t ndikoj fuqishm edhe n marrdhniet q ndrthurreshin prreth familjeve dhe oborreve feudale, aq m shum q kto e kishin prejardhjen e tyre nga zona ku bashksia fshatare dhe prona e vogl e lir mbeteshin tipar mbizotrues i marrdhnieve t prons dhe i atyre shoqrore.

Nj nga veēorit thelbsore t s drejts dhe praktiks dokesore shqiptare ishte ajo q kishte t bnte me institucionin e trashgimis. N Shqipri ishte zakoni q askush nga fmijt meshkuj nuk prjashtohej nga e drejta e trashgimis. Nj gj e till pengonte prqendrimin dhe favorizonte copzimin e vazhdueshm t pronave. Ky copzim pasqyrohej edhe n lmin e autoritetit dhe t pushtetit. Qoft familja fisnike e zakonshme, qoft principatat e
mdha apo t vogla drejtoheshin n baz t parimit t bashkqeverisjes (konregjencs). N fakt, institucioni i bashkqeverisjes njihej dhe zbatohej sa n Bizant, aq edhe te popujt fqinj t shqiptarve. Por tek ata ky institucion realizohej nprmjet kooptimit n pushtet nga ana e babait sovran, e njrit prej bijve, zakonisht m t madhit, me qllim trashgimin e plot e t pandar t pushtetit. Prkundrazi, te shqiptart si drejtimi i ekonomis familjare, ashtu dhe qeverisja e shtetit (principatave) realizohej nprmjet bashkpjesmarrjes s t gjith vllezrve. Kshtu, Principatn e Balshajve n gjysmn e dyt t shek. XIV e qeverisnin njhersh tre vllezrit, Strazimiri, Gjergji e Balsha II. Po at koh, Despotati shqiptar i Arts (Epirit) qeverisej nga vllezrit Gjin e Sguro Bua Shpata. Vllezrit Lek e Pal qen n krye t Dukagjinve t Lezhs, n kohn kur tre vllezrit, Gjin, Stoj e Teodor, drejtonin po ashtu Principatn e Muzakajve. Asnj vendim q kishte t bnte me principatn nuk mund t merrej n nj mnyr t njanshme nga njri prej vllezrve. Deri edhe kancelaria dhe vula zyrtare ishte e prbashkt.

N planin praktik, secili nga vllezrit sundimtar merrej me administrimin dhe qeverisjen e nj pjese t zotrimit feudal. Vllait t madh, i cili gjithsesi gzonte privilegjin e moshs, i takonte t drejtonte zotrimet tradicionale t familjes. Lidhjet e veēanta historike, njerzore e shpirtrore q familja sundimtare kishte me to, e bnin kt pjes tradicionale t principats elementin baz e t qndrueshm t saj. Kshtu n vitet 70 t shek. XIV, m i madhi i vllezrve Muzaka, Gjini, administronte zotrimet e hershme t familjes n malsit e Oparit, ndrkoh q t vllezrit qeverisnin vendet m t buta e m t pasura t Myzeqes e t fushs s Korēs e t Kosturit. Por fakti q n Opar e n viset prreth Muzakajt kishin fillimet e historis s tyre, njerzit m besnik, vatrat dhe varret e hershme t tyre, e bnte kt krahin qendrn shpirtrore t principats.

Gjithsesi, bashkadministrimi dhe bashkqeverisja e zotrimit familjar apo e principatave sillte shprqendrimin e copzimin e prons e t pushtetit, pr rrjedhoj edhe dobsimin e tyre, aq m tepr q kjo ndarje nuk i shmangte, por prkundrazi i nxiste grindjet e rivalitetet. Nuk sht e rastit q zotrimet feudale shqiptare njohn kulmet e zhvillimit kur n krye t tyre, pr nj arsye apo tjetrn, qndroi vetm nj person. Kshtu ndodhi me Balshajt n kohn e sundimit t Balshs II, me Topijat n kohn e princit Karl Topia, apo me Muzakajt n kohn
e sundimit t gjat t despotit Andrea II (1335-1371).

Krijimi i zotrimeve e i principatave t pavarura shqiptare n shek. XIV kurorzoi nj proces t gjat zhvillimi, gjat t cilit klasa feudale shqiptare fitoi gjithnj e m shum atribute e pavarsi ekonomike, politike e s fundi dhe ato gjyqsore. Sunduesit bizantin, serb etj., e mbajtn me fanatizm deri n fund pushtetin gjyqsor, si tregues kryesor i sovranitetit.
Proceset dhe ēshtjet gjyqsore zgjidheshin nga gjykats t drguar nga qendra dhe q vepronin n baz t ligjeve t mishruara n prmbledhjet zyrtare ligjore, siē qen kodet bizantine ose Ā« kodi i Stefan Dushanit Ā». Megjithat normat dhe praktikat dokesore n marrdhniet e prditshme ishin aq shum t rrnjosura, saq ato shpeshher mbizotronin mbi ligjet e shtetit.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:00 pm

N marrveshjet e nnshkruara me krert shqiptar dhe n privilegjet e lshuara pr bashksit shqiptare, perandor t ndryshm bizantin, mbretr serb e anzhuin apo qeveritar venecian angazhoheshin t qeverisnin sipas Ā« normave dhe dokeve t vjetra Ā». Kjo prbnte nj element t rndsishm t njohjes s autonomis gjyqsore administrative
t bashksive e t njsive t caktuara lokale. Me rnien e perandorive ballkanike, siē qen ajo bizantine dhe ajo serbe, edhe privilegji i gjykimit u kaloi feudalve t veēant, t cilt tashm mund t gjykonin e t vendosnin pr t gjitha ēshtjet civile e penale q lindnin n zotrimet e tyre (rationen et iustitiam in civilibus et criminalibus dare). Marrja n dor e gjykimit t ēshtjeve gjyqsore n juridiksionin e vet, shnonte hapin e fundit t kthimit t fisnikve
shqiptar n zotr t pavarur. Megjithat pushteti gjyqsor i fisnikve vazhdoi t kufizohej nga veprimi i s drejts dokesore apo asaj kanonike. Kjo e fundit mbizotronte sidomos n ēshtjet q kishin t bnin me martesn, me t drejtn e trashgimis etj.. Mjaft ēshtje t tjera zgjidheshin n baz t Ā« kodit t nderit Ā». Ky i fundit shprehej m s pari n fushn e betejs. Ā« Kronika e Janins Ā» e shek. XIV na bn t ditur se lufttart e Gjin Bua Shpats i sulmonin armiqt me thirrjen kalorsiake Ā« ruaju Ā» pr t’u dhn atyre mundsin q t mbroheshin. Kjo ishte norm e s drejts dokesore. Sado t ashpr q tregoheshin gjat luftimit, shqiptart fitimtar nuk hakmerreshin mbi t mundurit n mnyra t vrazhdta, siē ndodhte me shum popuj t huaj. Robrit e lufts nuk u nnshtroheshin ndshkimeve e gjymtimeve trupore. Shum-shum, n shenj zhburrrimi atyre u pritej mjekra. Shpesh robrit e lufts, sidomos kur qen personalitete me emr, mbaheshin peng si mjet presioni ndaj kundrshtarit. N mjaft raste, siē e donin praktikat e kohs, ata liroheshin kundrejt pagess. Nuk mungonin edhe rastet kur nj martes n kohn e duhur kthente paqen midis familjeve rivale, siē ndodhi me Balshajt dhe Topiajt n vitet 60 t shek. XIV. Ndrkoh q ēmonte trimrin e fisnikrin, qoft edhe t kundrshtarit, morali shqiptar dnonte ashpr paburrrin dhe tradhtin. Ā« Tradhtar Ā» ishte sharja m e rnd q mund t’i drejtohej dikujt. M 1436 n Fano t Italis u b gjyqi i nj shqiptari me emr Gjergj, i cili n zemrim e sipr kishte tentuar t vriste nj banor vendas duke e thirrur at Ā« tradhtar Ā». N statutet e Shkodrs kishte nj dispozit t veēant pr fyerjen me fjaln Ā« tradhtar Ā». Kundravajtsit gjobiteshin me nj shum t jashtzakonshme prej 500 hyperpersh, ndrkoh q prerja e mjekrs, e konsideruar edhe kjo fyerje e rnd, dnohej me 50 hyperper. Nga po t njjtat statute msohet se sharja Ā« tradhtar Ā» ishte mnyra m e mir pr t grishur dik n dyluftim. Tradhtart e frikacakt meritonin ndshkimet m t rnda. Ky moral nuk bnte prjashtim as pr bashkpuntort m t afrt, as pr njerzit e familjes madje as dhe pr njerzit e fes. Balshajt, Kastriott, Dukagjint, Muzakajt e t tjer fisnik shqiptar nuk ngurronin t’i dnonin me burgim, madje dhe me vdekje, njerzit e tyre, q n nj moment t caktuar i kishin Ā« tradhtuar Ā». Tradhtarve gjithashtu u sekuestrohej pasuria.

Normat e s drejts dokesore vepronin fort edhe n fushn e marrdhnieve martesore, ndonse ktu pretendonte t mbizotronte e drejta kishtare (kanonike). Kurorthyerja paguhej me jet: nj fisnik nga dera e Dukagjinve nuk ngurroi t vras t dashurin e gruas s tij edhe pse ky ishte klerik i lart. N rast se nj grua e martuar braktiste t shoqin, detyrn pr ta gjetur dhe pr ta risjell e kishte sa burri i mashtruar, aq edhe Ā« vllazria Ā». N vitin 1198 nj fisnik nga Kolonja, Aleks Kapandriti, pasi kishte vrar gruan e par, u martua pr s dyti me gruan e nj arkondi nga Durrsi me emrin Bardh. Por nuk e gzoi kt martes, sepse vllai i kurorthyeses e zuri e pasi i keqtrajtoi q t dy, ia dorzoi prsri t motrn burrit t par.

Gjakmarrja dshmohet q n at koh, vinte n luft familje dhe bashksi t tra. Prej saj nuk shptonin as prfaqsuesit e elits drejtuese. Kshtu n vitin 1416 pas nj vrasjeje, Balshajt kishin hyr n gjak me bashksin e Hotve. N emr t Ā« nderit Ā» prziheshin n akte dhune e gjaku edhe vet njerzit e fes. Ā« Kronikat e zeza Ā» t shekujve XII-XV japin raste jo t pakta, kur klerik t thjesht e deri peshkop e kryepeshkop, bheshin autor ose viktim krimesh pr fyerje ose pr ēshtje nderi.

Fuqia dhe pushteti i familjeve aristokrate shqiptare matej me madhsin e cilsin e zotrimeve t tyre, me sasin e njerzve q ata mund t armatosnin, por edhe me lidhjet dhe aleancat e tyre t jashtme. Kto t fundit ishte zakon t sanksionoheshin, prveēse me traktate e marrveshje t prkohshme, edhe me lidhje familjare t qndrueshme. N shek. XIV t gjitha familjet fisnike shqiptare ishin t grupuara n aleanca t caktuara ushtarako- familjare. Kshtu, nprmjet krushqive Muzakajt qen lidhur n aleanca t qndrueshme me Arianitt, Balshajt, Zenebisht, Gropajt e deri Dukagjint e veriut. Po ashtu, prreth Balshajve n veri, apo Shpatajve n jug, qen krijuar aleanca politiko-ushtarake, t cilat mbshteteshin edhe n lidhjet familjare. Roli i ktyre aleancave dilte n pah n rast se njri nga pjestart prfshihej n ndonj konflikt ushtarak. N at rast, pjestart e tjer i gjendeshin n krah me forca e mjete. Kshtu, n luftrat e shumta q pati me despotin serb t Janins, Thoma Preljuboviēin, despoti i Arts, Gjin Bua Shpata, u ndihmua vazhdimisht nga dhndri i tij, Gjon Zenebishi i Gjirokastrs. Po ashtu, n betejn e Kosturit m 1371 kundr Mark Krajleviēit, despotit Andrea Muzaka i shkuan n ndihm Balshajt, Gropajt e t tjer fisnik, aleat e familjar t tij.

Lidhja familjare midis familjeve t mdha, prveē anve politike e ushtarake, prmbante edhe elementin ekonomik, pr sa koh q shoqrohej edhe me dhnien e feudeve n form paje. Nj gj e till u jepte shkas fisnikve t caktuar q n momente t prshtatshme t ngrinin pretendime mbi zotrimet e familjeve me t cilat kishin krushqi, sidomos kur kto binin n vshtirsi dhe nuk ishin n gjendje t’u dilnin zot pronave t tyre. N kt rrug, Gjon Muzaka pretendonte t ishte nga fundi i shek. XV, zot i ligjshm sa i zotrimeve atrore, aq edhe i atyre t Zenebishve, t Gropajve, t Balshajve (Vlor), Arianit-Komnenve etj.. Nga ana e tij, Gjergj Kastrioti-Sknderbeu mtonte se ishte trashgimtar i ligjshm i zotrimeve t Topiajve e t Balshajve dhe si pr t theksuar kt, i shtoi emblems s familjes edhe simbolet e ktyre dy familjeve, luanin dhe yllin. Por zakonisht, pretendime t tilla mbi baz trashgimie mbi zotrimet e familjeve t tjera, realizoheshin nprmjet aneksimit me forc t tyre.

Jo rrall her aleancat familjare shtriheshin edhe me familje fisnike e princore t huaja, gj q sillte nj rritje t veēant prestigji dhe mbshtetje t jashtme. Kshtu, Gjon Zenebishi e kishte martuar nj vajz t tij me Petro Altaviln, pinjollin e dinastis s famshme normane, q mbretroi n Italin e Jugut n shek. XI-XII. Po ashtu, Gjin Bue Shpata nj vajz t tij ia kishte dhn fisnikut nga Firencja, Ezau Buondelmonte Aēajuoli, q u b despot i Janins. Nga ana e tij konti Andre Topia u martua me nj princesh nga anzhuint e Napolit. Kjo
lidhje familjare me dinastin frnge t anzhuinve ndihmonte n forcimin e pozitave t jashtme por dhe t brendshme t Karl Topis kundrejt rivalve t tij. Jo pa arsye ai shfrytzonte ēdo rast, siē bn edhe n mbishkrimin ktitorial t manastirit t Shn Gjon Vladimirit t vitit 1381, pr t vn n dukje kto marrdhnie t veēanta Ā« gjaku Ā» (eks haimatos) me anzhuint. N kt kuadr ai i shtoi stems s familjes Topia, q kishte n qendr figurn e luanit, edhe motivin e zambakut, simboli i anzhuinve francez.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:01 pm

Pr konsolidimin e pushtetit t tyre, feudalt shqiptar nuk nnvleftsonin edhe faktort fetar e kulturor. T shumt qen ata q, sipas koniunkturs politike, ndrruan edhe besimin. Duke ln mnjan konvertimin n mas t fisnikve shqiptar n fen islame prej shek. XV, edhe m prpara shum syresh bn kaprcime nga besimi ortodoks n at katolik
e anasjelltas, pr t’iu prshtatur rrethanave politike. Prmasa t mdha mori veēanrisht n shek. XIV kalimi n katolicizm i mjaft dyerve fisnike, siē qen Balshajt, Matrngt, Skurrajt, Muzakajt, Zahariajt e shum t tjer, q me kt hap krkonin para s gjithash t siguronin aleancn e fuqive katolike t Evrops t kryesuara nga Papati kundr rrezikut t ekspansionit serb n tokat shqiptare. N kt kuadr edhe mjaft pinjoll t familjeve Skurraj, Topiaj, Kamonaj, Matrnga, Muzakaj etj., mbushnin radht e klerit dhe t urdhrave fetar katolik, siē qen ai franēeskan e dominikan. Kuptohet se mjaft prej tyre edhe pse veshn petkun e klerikut, vazhduan t merrnin pjes gjallrisht n ngjarjet dhe n intrigat politike, duke mbrojtur interesa t caktuara. Peshkopt e Durrsit, p.sh., luajtn nj rol t dors s par n fatet e qytetit. Sipas rastit, ata prgatitn kalimin e qytetit sa te Bizanti, aq tek anzhuint, te veneciant e deri te Topiajt shqiptar.

N shek. XIII-XIV oborret e fisnikve shqiptar morn pamjen e plot t qendrave t pushtetit, me funksione sa ushtarake, aq dhe civile. Prveē krerve ushtarak, aristokrati i fuqishm mbante n kshtjelln e vet nj personel t tr Ā« civil Ā» t prfaqsuar nga llogaritar, intendent, doganier, gjykats, ambasador, shkrues, kronikan, arkitekt, piktor, muzikant etj.. Person mjaft i afrt me fisnikun ishte kleriku i familjes, tek i cili ai dhe familja e tij merrte kshilla e msime n punt e fes, si dhe rrfente Ā« mkatet Ā» e tij. Por, prveē rolit t kshilltarit intim, kleriku n fjal luante shpesh edhe rolin e msuesit dhe t edukatorit pr fmijt e aristokratit, at t nj sekretari e ambasadori t posaēm pr misione delikate, t shkruesit, t kronistit etj.. Futja n ēshtjet m intime t shtetit dhe t familjes s fisnikut i bnte kta klerik persona me pushtet t jashtzakonshm, por edhe t ekspozuar ndaj zemrimit t padronve t tyre. Karakteri i rezervuar dhe i prvuajtur bnte
q klerikt n fjal ta kryenin besnikrisht detyrn e njeriut t besuar t fisnikut. Por ndodhte edhe q pr nj fjal apo nj gjest t pamatur, q binte ndesh me natyrn e rezervuar t detyrs s tyre, edhe kleriku Ā« i familjes Ā» ta psonte keq, siē e psoi m 1408 murgu Theodotir, sekretar e kshilltar i Teodor Muzaks s Beratit, t cilin, s’dihet se pr ē’mkat, i zoti i tij e mbylli me pranga n burgun e kshtjells s Skraparit.

Aristokratt shqiptar ndrhynin deri te Papa ose Patriku pr t’i emruar kta klerik t oborrit peshkop e kryepeshkop n krahina, ku fisnikt n fjal synonin t shtrinin ndikimin dhe kontrollin e tyre. N dokumentet e shek. XIII-XIV bhet fjal vazhdimisht pr prelat t till, t cilt ishin vn n krye t dioqezave nn presionin e pushtetit laik (per potentiam laicalem). Me ndrhyrjen dhe rekomandimin e krerve shqiptar, nj klerik shqiptar, murgu dominikan Domenik Topia, arriti t bhet rreth vitit 1340, kshilltar e kapelan i mbretit t
Napolit, Robertit I Anzhu.

Fuqizimi ekonomik e politik i fisnikve nga shek. XIII, bri q t rritej edhe funksioni i tyre shoqror. Ata filluan t merrnin prsipr veprimtari t tilla me interes t prgjithshm, si ndrtime kishash e manastiresh, hapje e meremetime rrugsh, ndrtim veprash me karakter mbrojts, veēanrisht n dobi t qyteteve e manastireve t mdha. Oborret e aristokratve t till t mdhenj, si Balsht, Topiajt, Arianitt etj., filluan t konkurrojn shkronjtoret (skriptoria) e manastireve pr sa i prket realizimit t kodikve e dorshkrimeve t ēmuara,
me t cilat merreshin mjeshtr t kualifikuar q pajtoheshin nga qytetet e zhvilluara t Shqipris ose edhe nga vende t tjera. Pr t’u ln pasardhsve kujtimin e tyre dhe t familjeve t tyre, fisnikt shqiptar morn zakonin t porosisnin shkrimin e kronikave e gjenealogjive, apo brjen e portreteve t tyre n piktur (afreske e miniatur) npr fasadat e kishave ose n faqet e dorshkrimeve.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:01 pm

Aristokratt linin porosi t varroseshin n kisha ose n manastire t ngritura nga ata vet apo nga paraardhsit e tyre. Varret, shpeshher monumentale, shoqroheshin gjithnj nga mbishkrime t pikturuara ose t gdhendura, q thuajse gjithnj i thurrnin lavd prshpirtmris s t vdekurit. Kt zakon e ruajtn edhe shum nga fisnikt shqiptar t
emigruar n Itali pas pushtimit t vendit nga osmant. N kto mbishkrime thuajse asnjher nuk harrohet t shnohet atdheu i t vdekurve, si dhe rrethanat q detyruan largimin e tyre nga Shqipria.

Mjaft nga kto sjellje dhe praktika t fisnikve shqiptar u prftuan pas kontaktit me qytetet, sidomos me ato t bregdetit perndimor. Ktu kta blen prona, shtpi, troje dhe lidhn kontrata me tregtar vendas pr import-eksport mallrash. Mjaft prej tyre qndronin nj pjes t vitit n qytet pr t ndjekur vet veprimtarit ekonomike. Por shpeshher qyteti ishte pr ta edhe nj vend zbavitjeje. Kishte edhe t till q vizitonin, pr qllime pune apo argtimi, edhe qytetet e Italis e t Dalmacis. Krushqit dhe miqsit, q thurrnin aristokratt e toks me familje t patriciatit qytetar, i bnin edhe m t ngushta lidhjet me qytetin. Mjaft pinjoll familjesh fisnike u vendosn prfundimisht n qytet dhe me kalimin e kohs me ta ndodhi dukuria e asimilimit shoqror e kulturor dhe shkrirja e tyre n rrethin e aristokracis qytetare.

Kleri dhe roli i tij n jetn shoqrore e politike

N institucionet kishtare t shprndara n t gjith vendin vepronin klerik shqiptar t t gjitha niveleve. Pr nga prejardhja dhe nga formimi kta prbnin nj mas tepr heterogjene.

Klerikt e niveleve t ulta, famulltar, murgj, dhjak etj., rekrutoheshin nga shtresat e vobekta t popullsis. Pr shum prej tyre, shrbimi fetar ishte veē t tjerash nj mjet jetese. Megjithat futja n karriern fetare nuk e zgjidhte gjithmon problemin e ekzistencs. Burimet historike prmendin priftrinj shqiptar t katandisur n gjendjen e lypsit, q shpeshher detyroheshin t braktisnin vendin e tyre e t krkonin fatin e tyre gjetk. N shekujt XIII-XV Raguza e qytetet e tjera dalmatine buisnin nga klerik t thjesht shqiptar t ardhur nga Drishti, Baleci, Deja etj.. Nj pjes e tyre arrinte t gjente njfar sistemimi n kishat e manastiret e ktyre qyteteve. T tjer detyroheshin t merreshin me veprimtari jashtkishtare, si tregti, artizanat etj.. Nuk mungojn t dhnat edhe pr ngatrrimin e tyre
n akte kriminale.

Klerikt e lart, n t kundrtn, si rregull vinin nga radht e aristokracis s toks dhe t qytetit. Nga nj familje e shquar qytetare durrsake rridhte kryepeshkopi Kostandin Kabasilla q, aty nga mesi i shek. XIII, ishte n krye t kishs ortodokse t Durrsit e m tej t asaj t Ohrit. Dominik Topia, vlla i kontit Tanush Topia nga Arbri, bri nj karrier t shquar n Urdhrin Dominikan. N shek. XIV-XV vetm qyteti i Lezhs pati nj sr peshkopsh nga dyert Suma, Jonima e Kamona. Bujar t tjer nga familjet Dushmani, Zaharia, Skurra drejtuan selit peshkopale t Pultit, Saps, Krujs, Stefaniaks. M 1422 Pjetr Spani nga Drishti emrohet kryepeshkop i Tivarit, ndrsa vite m von, drishtiani tjetr Pal Engjlli ishte kryepeshkop i Durrsit.

Formimi i klerikve t rinj bhej n shkollat fetare q funksiononin pran kishave katedrale ose pran manastireve t mdha n Durrs, Tivar, Shkodr, Ohr, Drisht, Berat, Mesopotam etj.. Ktu merreshin njohurit doktrinare e teologjike m t domosdoshme pr t’iu kushtuar profesionit t priftit ose t murgut. Pr shum klerik shqiptar periudha e formimit vazhdonte edhe m tej, me ndjekjen e shkollave m t larta n vende t tjera. Pr klerikt ortodoks ishin mjaft t paraplqyera manastiret e mdha t Thesalis (Stagoi, Meteort) apo
ato t Malit Athos (Lavra, Hilandari). Klerikt katolik nga ana e tyre frekuentonin institucione t njohura n Dalmaci e n Itali. Mjaft prej ktyre klerikve q i konsolidonin njohurit e tyre jasht, arritn t zn poste t rndsishme kishtare jo vetm n Shqipri, por edhe n vende t tjera. Kshtu, p.sh., rreth vitit 1250, Nikolla nga Durrsi, u trhoq nga papa Inocenti IV n Dhomn Apostolike me detyrn e sekretarit e m tej u emrua prej tij peshkop i Krotons. Nj tjetr klerik katolik nga Durrsi, Andrea, u emrua m 1379 Provincial i Urdhrit Dominikan; Dominik Topia, nga familja e njohur e bujarve t Arbrit, ishte pr mjaft vjet kapelan personal i mbretit Robert Anzhu t Napolit e m 1345 vepronte si mkmbs i prgjithshm i Urdhrit Dominikan pr Dalmacin e pr Durrsin.

Edhe m i madh qe numri i klerikve t thjesht katolik q qen sistemuar n vende t tjera, kryesisht n Itali e Dalmaci. Veēanrisht i lart ishte numri i klerikve shqiptar n qytetin e Raguzs. Ata vinin kryesisht nga Drishti, Ulqini, Pulti, Tivari, Baleci e nga Durrsi. N vitin 1374 kuvendi i fretrve dominikan n Raguz ishte thuajse plotsisht me murgj shqiptar.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:01 pm

Anasjelltas, edhe n Shqipri gjendeshin me shumic klerik t huaj. Duke e quajtur Shqiprin nj zon tepr delikate t konfrontimit me ortodoksin bizantine, Papati drgoi ktu, q me krijimin e tyre n shek. XIII, misionar t urdhrave dominikan e franēeskan, q u bn propagandist t vijs s par t ēshtjes katolike n Lindje. Pjestart e ktyre dy urdhrave u vun deri n krye t peshkopatave e kryepeshkopatave shqiptare, siē qen kryepeshkopt e Tivarit, franēeskani Giovanni de Plano Kaprino (1249-1252), dominikani
Guljemi i Ads (1324-1344) ose franēeskani tjetr, Antoni II, kryepeshkop i Durrsit (1269-1316).

Duke prjashtuar rastet kur emrimi bhej drejtprsdrejti nga Selia e Shenjt, krert e dioqezave katolike n Shqipri, prkatsisht kryepeshkopt e Durrsit e t Tivarit, zakonisht zgjidheshin nga kshilli i klerit (capitulum) q mblidhej n kishn katedrale t qytetit. T njjtn procedur ndiqte edhe zgjedhja e arkidhjakut. N Durrs arkidhjaku kryente funksionet e kryepeshkopit, kur posti i tij qe i zbrazt. N ēdo rast, pr kryepeshkopt e porsazgjedhur ishte i detyrueshm shugurimi (consacratio) nga Papa i Roms. Ky bhej gjat nj ceremonie solemne, gjat s cils t drguarit e Paps, n prani t klerit e t popullit t qytetit, i dorzonin kryepeshkopit t ri tunikn (pallium).

Emrimi i peshkopve bhej nga kryepeshkopt e dioqezs prkatse. N ēdo rast, konfirmimi i Selis s Shenjt ishte edhe ktu i domosdoshm. Vetm njra ndr peshkopatat shqiptare, ajo e Arbrit, fitoi aty nga fundi i shek. XII statusin e veēant t sufraganes s drejtprdrejt t Selis s Shenjt. Peshkopi i saj emrohej e shkarkohej drejtprdrejt nga Papa. Kt status e fitoi n gjysmn e dyt t shek. XV edhe peshkopata e Drishtit, q kishte konflikte t ashpra me kryepeshkopatn e Tivarit.

Sidoqoft emrimi i klerit t lart n Shqipri mbeti nj ēshtje ku prplaseshin interesa e kompetenca t ndryshme, gj q shkaktoi konflikte t herpashershme midis prfaqsuesve t hierarkis kishtare n Shqipri, si dhe midis ktyre e Papatit.

N ēshtjen e emrimit t klerit przihej shpesh edhe pushteti laik, gj q e ndrlikonte akoma m tepr problemin. Zakonisht pas konfirmimit formal nga ana e Paps apo e Patriarkut t Kostandinopojs, kta u drgonin Ā« letra rekomandimi Ā» pushtetarve lokal, me t cilat i lutnin t ndihmonin prelatt e rinj n ushtrimin e funksioneve t tyre. Por sundimtart lokal shpesh pretendonin t kishin dor t lir edhe n ēshtjet kishtare, prsa u
prket zotrimeve t veta. N gjysmn e par t shek. XIII, papa Grigori IX ankohej se n dioqezat katolike t Shqipris s Veriut nn juridiksionin e kryepeshkopats s Tivarit, Ā« ofiqet kishtare shprndaheshin nga pushtetar laik Ā». Po at koh patriarku i kishs ortodokse, Manueli, protestonte ndaj despotve t Epirit pr emrimet e paligjshme t peshkopve t rinj n selit e Durrsit, Ohrit, Kanins, Gjirokastrs e t Janins. Problemi u
b m i mpreht pas shek. XIV, kur pushteti i princrve dhe i feudalve shqiptar u forcua s teprmi. N vitet 70 t atij shekulli, Gjergj Balsha shkarkoi peshkopt e nj sr qendrave n zotrimet e tij dhe emroi aty njerzit e vet, pa prfillur protestat e paps Grigori IX. N t njjtn mnyr vepronin me klerikt e tyre edhe fisnik t tjer shqiptar, si Dukagjint, Topiajt e Shpatajt.

Me gjith prkushtimin fetar, q prgjithsisht karakterizonte klerin shqiptar, ai nuk mbeti i paprekur nga dukuri q prbnin nj largim e shkelje nga normat e kishs e nga morali kristian. N koncilin e Tivarit, n vitin 1199, disa nga kto shkelje, si shitblerja e ofiqeve kishtare (simonia), martesa e klerikve (konkubinati), prvetsimi i t dhjetave, u stigmatizuan fort nga prfaqsuesit e papa Inocentit III. Megjithat Ā« reformimi i sjelljeve dhe i zakoneve t klerit katolik shqiptar Ā» mbeti nj problem i pazgjidhur pr Selin e Shenjt.

Situata nuk ndryshonte shum prsa i prket klerit ortodoks. Edhe te ky ndodhnin shpesh shkelje flagrante t moralit kristian dhe t statusit t klerikut. Kshtu, n vitin 1160 Sinodi i Shenjt n Konstandinopoj u mblodh pr t gjykuar rastin e nj murgu shqiptar, me emrin Muzaka, q jetonte i martuar dhe q qarkullonte gjithnj i armatosur. N vitin 1305 n kryeqytetin e Perandoris Bizantine u b i njohur pr bmat e tij nj tjetr klerik shqiptar, Gjon Trimi, q fillimisht arriti t fitonte miqsin e perandorit Andronik II Paleologu, por
m von organizoi kundr tij nj kryengritje, ku u implikuan edhe bashkatdhetar t tjer t tij, me pozit n administratn qendrore bizantine. I till qe epistrati Muzaka dhe nj fisnik tjetr me emrin Matrnga. Historiani bizantin bashkkohs, Niqifor Gregora, e prshkruan murgun Gjon Trimi si nj tribun popullor, q i hipur mbi nj karro dhe me shpat zhveshur thrriste popullin e Konstandinopojs n kryengritje.


Figura e klerikut-lufttar sht nj figur tipike e mjedisit shqiptar, q ndeshet gjat gjith mesjets. Barleci rrfen se mbrojtjen e kshtjells s Sfetigradit m 1448 e drejtonte nj murg nga abacia e Shn Lleshit n Mat. N fillim t shek. XIV peshkopi i Krujs, Andrea, qe n ball t organizimit t qndress s fisnikris shqiptare kundr pushtimit serb.

Prveē ushtrimit t armve, q gjithsesi gjykohej si amoral nga ana e kishs, klerikt shqiptar prfshiheshin edhe n veprimtari t tjera jofetare, q me koh u bn atribut i njerzve t fes. Fjala sht n radh t par pr prfaqsimin diplomatik t pushtetit laik, nj fush kjo ku ēmoheshin shum cilsi t tilla si erudicioni, inteligjenca, prmbajtja, gjakftohtsia, besueshmria, q ishin karakteristike pr njerzit e fes. Ndaj ishte e kuptueshme q, n shek. XIV, t gjith princrit e sundimtart shqiptar ua besonin misionet delikate diplomatike brenda dhe jasht vendit peshkopve t dioqezave t tyre. T tilla misione kryen pr Balshajt peshkopt e Shkodrs, Tivarit e t Drishtit, pr Zahariajt peshkopi i Shasit, pr Dukagjint peshkopi i Lezhs, pr Topiajt peshkopi i Durrsit, pr Komnen Balshn e Vlors peshkopi i Arbrit, pr Shpatajt peshkopi i Janins etj.. Vet Gjergj Kastrioti- Sknderbeu ua ngarkonte misionet diplomatike n oborret e Evrops klerikve t besuar, sidomos mikut t afrt t tij, kryepeshkopit t Durrsit, Pal Engjllit. Shrbimet e klerikve shqiptar i vlersonin si t ēmuara edhe mbretrit serb, anzhuin apo qeveritart venecian, q i mbanin ata vazhdimisht pran vetes n cilsin e kshilltarit ose t emisarit pr ēshtjet shqiptare.

Klerikt shrbenin gjithashtu si noter, shkrues ose prkthyes n qytete e n oborret e princrve shqiptar. Aktivitete t tilla si ai i msuesit (preceptorit), i mjekut, i mjeshtrit piktor e skulptor plotsojn rrethin e veprimtarive shoqrore, jashtfetare t klerit shqiptar. Vlen t prmendet roli i madh i klerit jo vetm si krijues vlerash kulturore, por dhe si ruajts i tyre. Kishat e manastiret u bn vendet ku u shkruan, u kopjuan dhe u ruajtn n shekuj jo vetm tekste fetare filozofike e letrare, por edhe kronika t gjalla t historis s popullit. Ruajtja dhe transmetimi i tyre krkoi shpeshher sakrificat e vetmohimin e klerit t thjesht.
N nj shnim t vitit 1356, n nj kodik t Beratit, prshkruhet vetmohimi i priftit Theodul, i cili, gjat rrethimit t qytetit nga serbt, transportoi n krah n nj vend t sigurt bibliotekn e manastirit t Shn Gjergjit pr ta shptuar nga djegia e sigurt. T njjtn gj bri, m 1399, igumeni i manastirit t Shn Kollit n Perondi, Danaili, i cili nxori bibliotekn e pasur t manastirit e ia dorzoi pr ta ruajtur fisnikut Teodor Muzaka.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:02 pm

Ndjenja fetare te shqiptart

Gjithēka flet pr at q feja dhe ndjenjat fetare qen rrnjosur dhe qen pjes e pandar e jets dhe e ekzistencs. Por duke folur pr ndjenjn fetare (besimin) t shqiptarve n mesjet, duhet thn se ajo trashgoi edhe nj doz t madhe t besimeve e riteve tradicionale pagane, gj q i jepte asaj edhe tipare specifike. Rite t tilla shoqronin ēdo aspekt t jets: lindjen, vdekjen, punn, martesn, madje ato kishin deprtuar edhe n vet kultin e shenjtorve t krishter. Kshtu, kulti i Shn Gjergjit, i Shn Ilias, i Shn Martinit, i Shn Nikolls, i Shn Vlashit etj., ishin t mpleksur me plot motive pagane. T till shenjtor, m tepr se simbole t krishtera, nderoheshin e festoheshin si lufttar kundr s keqes, mbrojts t njerzve e t bagtive, begatues t toks, shrues t smundjeve, pra, njlloj siē ishin nderuar perndit pagane t lashtsis. N jetn e prditshme vazhdonin t kryheshin praktika pagane, siē ishte ajo e flijimit, e therjes s nj kafshe, sa her q ndrtohej nj shtpi, nj ur apo nj kshtjell. Akti i flijimit shpeshher bhej nga dora e nj prifti. Shqiptart i besonin Zotit t t krishterve, por njhersh tregonin nderim e frik edhe ndaj Ā« zotave Ā» t tjer, demonve, shpirtrave t kqinj, zanave, vitores (gjarprit mbrojts t shtpis e t familjes), hajmalive etj., etj.. Gjith kjo trashgimi pagane n besimin e shqiptarve shihej me sy t keq dhe luftohej nga kisha zyrtare. N fakt kto i jepnin krishterimit shqiptar tiparet e nj krishterimi popullor, jodoktrinor, dhe si t till e bnin t prekshm nga lvizjet kontestuese (herezit), q trondisnin her pas here kishn zyrtare. Nj ndr kto herezi, q njohu prhapje t gjer n Shqipri nga shek. X dhe q aty-ktu mbijetoi deri n shek. XIV, sht ajo e bogomilizmit, e quajtur kshtu prej priftit bullgar Bogomil, q njihet si frymzuesi i saj. Bogomilizmi, si ēdo lvizje dualiste, e quante botn t ndrtuar mbi
bazn e dy parimeve: t s mirs dhe t s keqes. E mira prmblidhte botn shpirtrore, kurse e keqja identifikohej me natyrn e pasurin. N kt t dytn prkrahsit e bogomilizmit prfshinin edhe institucionet e shtetit dhe t kishs, simbole t pushtetit, dhuns e t pasuris, krijesa t Satanait. Kshtu, idet bogomile e kaprcenin kuadrin e nj disidence t thjesht fetare dhe merrnin formn e lvizjeve t vrteta shoqrore. Kjo shpjegon masivitetin e jashtzakonshm q njohu bogomilizmi, si dhe ashprsin me t ciln perandort bizantin u prpoqn ta mbytnin kt lvizje.

N Shqipri Ā« herezia Ā» bogomile pati nj prhapje mjaft t gjer dhe ktu ishte nj nga vatrat kryesore t saj. Domethns sht fakti se i pari shqiptar, q na prcillet me emr tipik kombtar nga burimet mesjetare, sht nj far Leka, drejtues rreth vitit 1070 i nj lvizjeje bogomile n rrethet e Sofjes, ku ai kishte shrbyer deri ather si funksionar bizantin. Shqipria ishte gjithashtu nj nga vatrat, nga ku herezia bogomile u prhap drejt Italis. N shek. XIII prkrahsit e bogomilit (patarint) kishin krijuar n Itali nj kish t tyre, n opozit me Romn, e cila n disa vende t Italis s Veriut quhej Ā« kisha shqiptare Ā» (ecclesia Albanensis), duke treguar kshtu vendin e origjins nga ku kjo herezi kishte ardhur n Itali.

Problemi i devocionit dhe i ndjenjave fetare te shqiptart sht po aq i ndrlikuar si dhe vet problemi i fes dhe i kishs. Ėsht e vrtet se burimet historike nuk mungojn t shnojn her-her mungesn e pasionit fetar, shfaqje t sinkretizmit apo raste t shkeljeve flagrante t normave e t moralit t kishs jo vetm nga laikt, por dhe nga vet klerikt. Ndrkaq m shum ato dshmojn pr t kundrtn, pr prshpirtshmrin e devocionin fetar t tyre. N kt kuadr sht nj tregues vet numri i madh i kishave dhe i institucioneve t tjera fetare,
t ndrtuara prej sundimtarve vendas dhe shtetasve t tyre. Pothuaj t gjitha familjet fisnike shqiptare u dalluan n ndrtime t ktij lloji. Kshtu, me emrin e Skurrajve lidhet kisha e Shn Mris s Brrarit (1201) ose ajo e Shn Klementit n Ohr (1295). Kjo e fundit u ristrukturua vite m von nga fisniku tjetr shqiptar, Andrea Gropa. Muzakajt e Beratit ndrtuan nj sr faltoresh, si p.sh., kishn e Shn Mris s Oparit dhe at t Shn Thanasit
n Kostur (1385). Nj ndrtim i Topiajve sht manastiri i Shn Gjon Vladimirit afr Elbasanit (1381). Kisha e Shn Mris n ishullin e vogl t Maligradit, q ruhet mjaft mir edhe sot, n Liqenin e Presps, u ndrtua n vitin 1369 nga nj sundimtar i vogl lokal, Qesar Novaku. Si themelues kishash prmenden gjithashtu fisnik nga familjet Dukagjini, Balsha, Zaharia etj.. T gjith kta, bashk me dhuratat, u njihnin kishave t tyre t drejta e privilegje t ndryshme. Portretet e ktitorve (themeluesve) t kishave t tilla paraqiteshin n afresket q zbukuronin muret e tyre. Dokumente testamentare t klerikve e t laikve, qofshin kta fisnik apo njerz t thjesht, tregojn se n shum raste kta ua linin trashgim pasurit e tundshme apo t patundshme, pjesrisht ose trsisht, institucioneve fetare.

Braktisja e jets mondane sht nj tjetr tregues i ndjenjave fetare t shqiptarve n mesjet. Pasioni fetar i shtyu shum njerz t thjesht t zgjedhin jetn e heremitit apo t murgut, kushtuar trsisht lutjeve dhe prsosjes morale nprmjet asketizmit. N shek. XIV murgu Nifon nga Lukova u mbyll n nj manastir n malin Athos, ku u shqua aq shum pr prshpirtshmrin e tij, saq u kanonizua e u shpall shenjt nga kisha ortodokse bizantine. Ashtu si Nifoni, n manastiret e Athosit apo t Thesalis kishte edhe shum murgj t tjer shqiptar. Jets monastike iu prkushtuan edhe pinjoll t familjeve fisnike, siē ishte rasti i Reposhit, vllait t Sknderbeut, q u mbyll n nj manastir t malit Athos. Nj shprehje kolektive e devocionit fetar qen edhe pelegrinazhet n vendet e shenjta. I till qe pr shqiptart e Diokles (Gents) manastiri i Shn Mris i Rotecit, afr Tivarit, apo ai i Shirgjit, n derdhjen e Buns. Manastiri i Shn Mris s Krajs n bregun perndimor t liqenit t Shkodrs, ku ruheshin reliket e princit Gjon Vladimir t Diokles (vdekur m 1018), ishte nj vend pelegrinazhi pr popullsin e rretheve ēdo 22 maj, kur kremtohej festa e Shn Gjon Vladimirit.

Shqiptart ortodoks ndrmerrnin pelegrinazhe n manastiret e Shn Gjon Vladimirit (Elbasan), n at t Shn Naumit (Ohr), Shn Kollit (Mesopotam), Shn Teodors (Art) etj.. Klerik e laik shqiptar katolik e ortodoks ndrmerrnin udhtime t gjata e t rrezikshme pr t vizituar vende t shenjta jasht Shqipris, si n Monte Gargano, Kampostell, Assizi, Bari e n Rom (Itali), ose n malin Athos, Konstandinopoj apo n Palestin, me shpres se kjo do t’i ndihmonte t shlyenin mkatet e tyre.

Shtrati popullor e tradicional dhe karakteri jodogmatik i krishterimit shqiptar, bri q te shqiptart t mos kultivohej kurrfar fanatizmi e intolerance fetare. Ai ofronte nj pik referimi t prbashkt pr t gjitha besimet, besimin katolik, at ortodoks e m von edhe me besimin mysliman. Prandaj Marin Barleci, q vet ishte prift, ka shkruar pr shqiptart se jan Ā« m shum lufttar sesa fetar Ā». Kjo sht arsyeja q n festa e n ceremoni fetare, siē qen ato pr Shn Gjon Vladimirin apo Shn Gjergjin, merrnin pjes sa t krishtert
(katolik e ortodoks), aq edhe myslimant.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:02 pm

2. KULTURA MESJETARE NĆ‹ SHQIPĆ‹RI



Mėnyra e jetesės

Tė dhėnat pėr mėnyrėn e jetesės nė shek. XII-XV janė mjaft tė kufizuara. Ato vijnė kryesisht nga gėrmimet e pakta arkeologjike tė kėsaj periudhe, nga ato pak monumente tė ruajtura, si dhe nga dokumentacioni i shkruar i kancelarive mesjetare.

Vjetėrsia e vendbanimeve dhe vendndodhja e tyre dėshmohet me njė varg qendrash tė banuara, tė njohura qė nė antikitet, tė cilat e vazhdojnė jetėn e tyre edhe nė mesjetė. Edhe regjistrimet osmane tė shek. XV-XVI flasin pėr njė numėr tė madh fshatrash, vendin ku ndodheshin dhe madhėsinė e pėrafėrt tė secilit. Shumica e vendbanimeve gjendeshin nė zonat kodrinore, nė shpatet e maleve a rrėzė tyre dhe pėrgjatė luginave tė lumenjve. Ka zona
nė Shqipėri ku mjaft fshatra janė shtrirė me kohė nė dy ose tri nivele banimi, gjithnjė brenda kufijve tė fshatit tė tyre ose tė malit a tė vrrinit qė u pėrkiste, p.sh. Bresti i Epėrm e Bresti i Poshtėm (Dibėr), Domja e malit e Domja e Poshtme (Shėngjergj-Tiranė), Gojani i Epėrm e Gojani i Poshtėm (Mirditė), Lufaj i Epėrm e Lufaj i Poshtėm (Mat), Preēi i Poshtėm e Preēi i Sipėrm (Elbasan) etj.. Nė mesjetė kėto fshatra kishin vetėm njė nivel banimi, qė ishte zakonisht atje ku ka pasur njė kishė ose atje ku janė ose kanė qenė varret, ose atje ku ka njė toponim Ā« katund plak Ā» a Ā« katund i vjetėr Ā» etj.. Me moshė nga mesjeta e hershme, nė mos edhe mė pėrpara, duhen konsideruar fshatrat qė mbajnė emrin e njė shenjti, si Shėngjergj, Shėmri, Shėnjak, Shėnkoll etj., ose thjesht njė emėr tė krishterė, si Damian, Dedaj, Gjonomadh, Kolgecaj, Lekas, Lukan, Lleshan, Marinė, Marjan, Markaj, Martanesh, Matogjin, Mėrtin, Mėrtur, Nėnmavriq, Nikas, Petran, Petrelė, Simon, Sotirė etj..

Pėrveē vendbanimeve tė hapura, nė mesjetė ka pasur edhe vendbanime tė fortifikuara ose kėshtjella. Sipas arkeologėve tė kėsaj periudhe, nė Shqipėri njihen rreth 70 kėshtjella qė nga mesjeta e hershme deri nė pushtimin osman. Ato gjenden kryesisht nėpėr luginat e lumenjve kryesorė, si Drini, Shkumbini, Osumi, Devolli, Vjosa etj., dhe lehtėsonin lidhjet e viseve tė brendshme me vijat e mėdha tė komunikacionit, pra edhe lidhjet ekonomike e shoqėrore tė kohės. Disa prej tyre kanė qenė kėshtjella tė trashėguara nga antikiteti, tė ngritura kryesisht
nė vende kodrinore, nė bregdet ose afėr tij, me sipėrfaqe disi tė mėdha, brenda mureve tė tyre tė trasha. Tė tjerat ishin kėshtjella tė lindura rishtas nė afėrsi tė burimeve tė ujit ose buzė lumenjve nė pika zotėruese prej ku mund tė kontrollohej i gjithė territori.

Mesjeta ishte njė periudhė shumė e turbullt nė Ballkan e nė Evropė, me luftėra dhe me grindje tė shumta midis zotėrve feudalė, qė kėrkonin tė zgjeronin zotėrimet e tyre, me dyndje popujsh tė ardhur nga larg, me lėvizjet e kryqtarėve, qė pėrshkuan territorin e vendit, tė nisur nga disa drejtime, pėr tė shkuar nė vendet e shenjta ose nė Konstandinopojė. Pra jeta ishte e pasigurt dhe njerėzit parapėlqenin tė banonin brenda mureve tė kėshtjellave, megjithėse nė kushte jo fort tė pėrshtatshme. Nė trojet brenda kėshtjellave ka pasur edhe shumė ndėrtesa banimi, me mure tė ndėrtuara me gurė mesatarė, tė mbuluara me tjegulla ose me lėndė druri. Rrėnojat e Shurdhahut (shek. XII-XIV) tregojnė se ato ishin shtėpi me dy ose me mė shumė tė ndara. Pėr shkak tė sipėrfaqes sė kufizuar qė ndodhej brenda mureve rrethues tė kėshtjellave, njerėzit banonin tė ngjeshur nė njė hapėsirė tė vogėl. Shtėpitė ishin tė vogla, tė ulėta, tė errėta e me lagėshti, ku duhej shfrytėzuar mirė ēdo pėllėmbė e sipėrfaqes. Rrugėt ishin tė ngushta e dredhuese, qė dukeshin edhe mė tė ngushta, kur katet e sipėrme dilnin mbi rrugė pak pėrtej mureve, pėr tė shtuar sipėrfaqen e banimit, duke penguar ajrosjen e mirė tė rrugėve. E kėshtu jeta rridhte brenda njė horizonti tė ngushtė pėr sa kohė banorėt detyroheshin tė qėndronin nė kėshtjellė, ngaqė nuk ishin tė sigurt jashtė saj. Dendėsia e popullsisė, lagėshtia por edhe vėshtirėsia pėr tė mbajtur pastėrti, krijonin kushte tė dėmshme pėr shėndetin; epidemitė e shpeshta e rėndonin edhe mė tej gjendjen. Pėrmirėsimi erdhi me ndėrtimin e lagjeve tė banuara jashtė mureve tė kėshtjellave.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:03 pm

Shtėpitė e fisnikėve dalloheshin nga pėrmasat e mėdha, nga cilėsia e materialit tė pėrdorur e nga mjeshtėria e ndėrtimit, si dhe nga pajisjet luksoze tė tyre. Kėshtjellat monumentale dhe kishat e hijshme qė u ngritėn me shpenzimet e fisnikėve shqiptarė dhe qė kanė arritur deri nė ditėt tona, dėshmojnė pėr mundėsitė materiale tė fisnikėve shqiptarė gjatė shekujve tė mesjetės pėr tė pasur kushte jetese sa mė optimale.

Guri i latuar dhe druri i gdhendur kanė qenė materialet kryesore qė hijeshonin pamjen e jashtme e tė brendshme tė banesave tė familjeve fisnike, krahas pėrdorimit tė tullės sė pjekur si dhe tė tjegullės si mbulojė pėr ēatitė. Banesa, oborri, magazinat dhe stallat e kafshėve (qė ngriheshin larg banesės), madje edhe kopshti bashkė me gropėn e gėlqeres, zakonisht ishin tė qarkuara me njė mur tė pėrbashkėt e tė lartė guri. Kur burimet e ujit tė pijshėm ishin larg vendbanimeve, nė oborrin e banesės hapej njė pus. Paretet e tij visheshin me gurė cilėsorė dhe puset lartėsoheshin nga niveli i tokės me njė grykė guri, qė mbulohej me kapakė druri.
Nė mjediset e banesės ose nė oborrin e saj ishte edhe furra familjare pėr pjekjen e bukės, tė mishrave etj.. Nė oborrin e banesės kultivoheshin trandafila dhe lule tė tjera.

Muret e brendshme tė banesės ishin tė suvatuara. Krahas lyerjes sė shpeshtė tė tyre me gėlqere, qė pėrdorej gjerėsisht edhe si material kryesor dizinfektimi, muret e dhomave tė veēanta ishin tė zbukuruara me afreske dhe ishin tė pajisura me vatra tė mėdha me oxhakė shumė tė gjerė, tė ngjashėm me ato qė shihen nė kuzhinat e manastireve tė vjetra tė vendit tonė. Natėn ato ndriēoheshin me qirinj dylli, tė vendosur nė shandanė argjendi, me dy, tri ose me mė shumė llambadha. Shandanėt ishin tė zbukuruar me gdhendje artistike.

Banesat fshatare ndėrtoheshin me gurė tė lidhur ose jo me llaē dhe nuk kishin dritare por vetėm frėngji. Nė shtėpitė pėrdhese dyshemeja pėrbėhej nga trualli i ngjeshur mirė; ato nuk kishin ende tavanė dhe mbuloheshin ose me tjegulla, ose me rrasa guri ose me fluga pishe, atje ku kishte lėndė tė mjaftueshme drusore. Shumica e fshatrave ishin tė ndėrtuara nė terren tė thyer, kėshtu qė pjesa pėrdhese pėrdorej pėr kafshė dhe nė katin e sipėrm banonte familja. Muret ishin tė pasuvatuara, dritaret tė ngushta si frėngji nga jashtė, por tė gjera nga brenda.
Nė mure nuk kishte dollapė me flegra, por kishte kamare si nė antikitet (p.sh. nė Kamenicė). Vatra e zjarrit nuk ishte krejt nė mes, por disi mė pranė njėrit mur. Banesa e vjetėr e Tiranės, nė format e saj mė fshatarake, duket se ruante mjaft tipare nga banesa mesjetare.

Nė banesat e zakonshme tymtarėt ishin tė rrallė, por ata nuk mungonin nė banesat e zotėrve feudalė, madje atje edhe vatrat ishin tė mėdha e me oxhakė shumė tė gjerė.

Nė tė dyja anėt e vatrės kishte, pėrveē shkambeve tė thjeshtė, karrige ose frona druri, me forma mjaft tė zhvilluara, me mbėshtetėse pėr shpinėn e pėr parakrahėt. Format e tyre shihen nė disa skena afreskesh dhe si njė fazė e thjeshtuar e tyre mund tė konsiderohen disa nga format mė origjinale tė karrigeve prej druri tė pėrdorura nė rrethet Pukė, Mirditė etj.. deri nė shek. XIX. Nė pėrdorim tė fisnikėve tė kohės pėrmenden edhe frona ose poltrona tė dėrguar nga Venediku. Dhe kėshtu Noli, jo rastėsisht thotė pėr Vojsavė Kastriotin: Ā« rrinte pranė zjarrit mbi njė poltron venecianā€¦ Ā» (nė prozėn e shkurtėr Ā« Kthimi i Skėnderbeut nė Krujė Ā»). Edhe bujari Gjon Muzaka, nė kujtimet e tij, pėrmend Ā« njė poltronė despotale Ā», tė zbukuruar me njė stem gurėsh tė ēmuar tė Andre Muzakės, rreth vitit 1372. Shembuj tė tjerė luksozė tė kėtyre poltronave janė fronat e dhespotėve nė disa nga kishat ortodokse tė vendit, nė tė cilat shumė pajisje janė ruajtur me konservatorizėm tė madh.

Orendi tė pėrhershme ishin arkat ose sėndyqet e vogla prej druri pėr sendet e imta e tė mėdha dhe pėr rrobat e trupit. Ato punoheshin prej zdrukthtarėve dhe marangozėve vendės, por, pėr bujarinė e lartė, silleshin edhe nga jashtė, sidomos nga Venediku. Arkat e punuara mė mirė ishin arkat e pajės. Nė zonat me pyje shumė, kishte fshatarė vendės qė i punonin vetė orenditė shtėpiake prej druri, duke pėrdorur teknika tradicionale, pa pėrdorur gozhda metalike. Ndėr kėto orendi mund tė pėrmenden fronat e gjatė e tė thjeshtė pa mbėshtetėse, tryezat masive me dhoga tė trasha, govata e magje, shtretėr etj..

Pėr tā€™u ēlodhur, malėsori mund tė ulej thjesht mbi njė postiqe pranė zjarrit, kurse banori i fushės, pėr njė pushim tė shkurtėr ulej gjysmė i shtrirė mbi njė rrogoz, shtruar nė njė qoshe tė freskėt brenda shtėpisė ose nė hije nė oborr. Sidoqoftė, pėrsa u pėrket pajisjeve tė fjetjes, nė dokumente, sidomos nė testamente, pėrmenden shtretėrit prej druri, e nė disa raste ata shihen edhe nė skena ikonash. Krerėt e shtretėrve mund tė ishin tė zbukuruar edhe me gdhendje tė thjeshta. Pajisjet e tjera tė fjetjes ishin dyshekėt ose mė mirė shtresat dhe jastėkėt a pėrkresat, qė bėheshin me pėlhurė liri ose leshi, nė formėn e njė kėllėfi qė mbushej me lesh ose kashtė. Pėr fisnikėrinė e lartė dyshekėt, sidomos jastėkėt, duket se ishin tė mbushur me pupla (siē dėshmon Gjon Muzaka).

Ushqimi e rregullat e tė ngrėnit njihen mė mirė, sepse shumė artikuj ushqimorė shfaqen nė mallrat tregtare tė kohės. Pėr pjesėn mė tė madhe tė vendit, artikulli kryesor ishte buka prej gruri, sidomos nė zonat ku toka punohej mirė, siē ishte rrethi i Tiranės, por edhe pllajat e kultivuara me grurė, thekėr, mel etj.. Drithi, si artikull i rėndėsishėm eksporti, duket se i plotėsonte mirė kėrkesat e kultivuesve, por padyshim, kishte edhe zona nė luginat e thella ku nuk mjaftonte gruri dhe kėshtu hahej edhe meli, megjithėse prej tij dilte njė bukė shumė e qullėt. Nė disa dokumente, krahas artikujve tė tjerė pėr eksport, pėrmendet edhe buka. Kėtu ėshtė fjala pėr bukė tė thekur (peksimadhe), artikull shumė i nevojshėm pėr detarėt sa kohė ishin nė lundrim, sepse i qėndronte mė mirė lagėshtirės, dhe ky ishte njė zakon i pėrhapur gjithandej nė brigjet e Mesdheut.

Drithi bluhej nė mullinj, qė punonin tashmė me forcėn e ujit, megjithatė mokrat prej guri vazhduan tė bėjnė pjesė nė orenditė shtėpiake, duke bluar nė to edhe grurin pėr trahan etj..
Tė tjera orendi pėr tė grimcuar ose shtypur sende ushqimore ishin shtypėsat e ndryshėm prej druri ose prej guri. Gruri i bluar trashė e i zier ėshtė padyshim njė nga gatimet e hershme, qė i paraprin bukės. Me kohė ai mbeti nė pėrdorim jo si ushqim i pėrditshėm, por si ushqim ritual pėr tė kremtet e motmotit e sidomos pėr rastet e pėrkujtimit tė tė vdekurve.


Krahas bukės e gatimeve tė tjera me bazė mielli (si qulli, mėmėliga, pėrsheshi, pitet, petullat etj.) nė shekujt e mesjetės vinte pėrdorimi i bulmetit dhe i yndyrnave. Nė dokumentacionin e kohės, krahas djathit pėrmendet nė eksportet edhe qumėshti. Nė gjelltarinė e kohės ėshtė i pranishėm shpesh vaji i ullirit e kokrrat e tij, artikuj ushqimorė tipikė mesjetarė por qė njiheshin qė nė antikitet. Mullinj vaji kishte tashmė jo vetėm pranė banesave tė zotėrve
feudalė, por edhe pranė manastireve qė kishin ullishte.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:03 pm

Mishi konsumohej mė shumė nė dimėr se nė verė. Nė qytet ai konsumohej veēanėrisht nė tryezat e fisnikėve e tė kėshtjellarėve tė kohės. Baza ishte mishi i pjekur, pėr tė ftuarit mė tė nderuar edhe mish shpendėsh e zogjsh gjahu. Pėrdorej shumė edhe vera. Nė kushtet e kohės mishi ose konsumohej pas therjes ose ruhej i kripur shumė, prandaj para gatimit duhej lėnė nė ujė qė tā€™i dilte kripa. Edhe peshku konsumohej mjaft sidomos nė qytetet e bregdetit,
i freskėt ose i tharė. Nė dokumente tė kohės pėrmenden ngjalat, krapi e putargat e Shkodrės por dėshmon edhe ekzistenca e dajlaneve, pėrveē mėnyrave tė tjera tė peshkimit. Pak a shumė kėto ishin ushqimet qė konsumoheshin edhe nė tavernat e qyteteve kryesore, si Durrėsi, Vlora, Shkodra. Llojet mė tė pėrdorura tė perimeve ishin qepėt, preshėt, hudhrat, specat djegės, tė freskėta dhe tė regjura (turshi). Gjithashtu gjerėsisht pėrdoreshin fruta tė freskėta, tė thata dhe shurupe, si kumbullat, mollėt, dardhat, qershitė, fiqtė etj.. Nė gjellėt e ndryshme tė kėsaj kohe pėrdorej shumė edhe uthulla, pėr tė shtuar shijen, gjė qė vazhdon edhe nė shekujt e mėvonshėm.

Mjalti ishte gjithashtu njė artikull i pėrdorur gjerėsisht.

Nėse nė tryezat e fisnikėve tė kohės mbizotėronin enėt prej argjendi masiv, nė forma disqesh e pjatancash tė mėdha, si edhe potirėt me fron dhe kupat po ashtu prej argjendi, nė tryezat e shtresave tė mesme qytetare pėrdoreshin gjerėsisht tasat, pjatat dhe pjatancat prej qeramike, tė glazuruara me kujdes e hijeshi si brenda, ashtu edhe jashtė, format e tė cilave shihen nė gjetjet arkeologjike tė mesjetės sė hershme.

Nė mėnyrėn e jetesės zinin vend edhe ngrohja e ndriēimi. Lėnda djegėse nė kėta shekuj duket se ishin shkarpat e drutė. Ć‹shtė pėrdorur edhe qymyri i drurit, i cili njihej qė nė lashtėsi, por nė njė masė shumė mė tė kufizuar. Lėnda djegėse sigurohej qė gjatė verės dhe vendosej nė stiva pranė banesės. Drutė digjeshin nė vatėr dhe pėr tė lehtėsuar djegien bėshteteshin te njė almise e thjeshtė prej hekuri, qė quhej Ā« kali i druve Ā». Rreth kėtij zjarri i kalonte familja fshatare orėt e gjata tė mbrėmjeve gjatė dimrit.

Nė banesat qytetare, sidomos nė kėshtjellat e zotėrve feudalė, kishte vatra e oxhakė tė mėdhenj (ndoshta tė ngjashėm me ato qė shihen nė kuzhinat e manastireve mė tė vjetra tė vendit). Nė banesat e vogla fshatare mjetet e ndriēimit ishin, copat e pishės, tė vendosura mbi njė pishtar tė thjeshtė hekuri, pranė vatrės.

Sipas njė tradite qė vjen nga antikiteti, zonat ku rritej ulliri pėrdornin pėr ndriēim kandilat me vaj. Ndriēimi me kėto kandila me vaj ėshtė ruajtur deri nė shek. XX nė kishat ortodokse tė vendit. Kandilat me vaj, nė format e tyre kryesore, bėheshin krejtėsisht prej argjendi dhe tė mbuluara me gdhendje artistike, qė u jepnin njė shkėlqim tė veēantė mjediseve qė ndriēonin. Kėta kandilė tė kushtueshėm janė pjesė e artit dhe e kulturės bizantine tė kėtyre shekujve dhe janė pėrdorur gjithandej nė viset e Bizantit.

Pėrdorim tė gjerė kishin edhe qirinjtė prej dylli, me trashėsi tė ndryshme, qė vendoseshin nė shandanė argjendi, me dy, tri ose me mė shumė lambadha, qė vendoseshin mbi tryezat a nė vende tė tjera tė ngritura, pėr tė ndriēuar mė mirė.

Tė dhėnat pėr veshjet nė shek. XII-XV janė tė pakta e mjaft fragmentare. Pėr shkak tė ngjarjeve historike tė njohura, vendin e pėrshkuan turma tė mėdha njerėzish nga dyndjet e barbarėve, nga kryqtarėt, nga ushtri tė vendeve fqinje etj.. Nė anėn tjetėr, kėta janė shekujt e njė zhvillimi mjaft tė shpejtė tė zejtarive. Veshjet nuk i prodhonte vetėm zejtaria shtėpiake, por edhe zejtarėt e vendosur nė qytetet e kohės. Ndikoi nė prodhimin e veshjeve me cilėsi tė lartė edhe importimi i vazhdueshėm i cohėrave tė ndryshme. Pėrmirėsimi i disa proceseve teknike, siē ishin avlemendi horizontal, qė dha mundėsinė e punimit tė pėlhurave me katėr lisa, ose pėrhapja e dėrstilave qė punonin me forcėn e ujit ishin arritje qė solli pėrmirėsime tė dukshme. Pjesė tė veēanta tė veshjeve popullore tė mėparshme, si linjat e gjata e me mėngė tė gjera, tirqit, hlamidat ose strukat e leshta por edhe xhupet e opingat, vazhdojnė tė mbahen rregullisht. Nė njė dokument tė vitit 1335, pėrmenden pjesėt e veshjes sė njė detari, ndėr tė cilat edhe kėmisha, fustani e fustanella (camisia, fustanum etc.). Gjatė shek. XIII e pastaj edhe nė shekullin pasues, importohej rregullisht njė lloj pėlhure e pambuktė, mjaft e qėndrueshme, e quajtur fustan, me tė cilėn filluan tė bėhen edhe ato funde kėmishe tė gjera pėr burrat qė u quajtėn fustanella. Por familjet princore dhe aristokracia e lartė vazhduan tė ndjekin nė veshje modėn bizantine, duke pėrdorur sako brokartesh tė kushtueshme apo kadife e stofra, tė zbukuruara rėndė me qėndisje me fije ari e me gurė tė ēmuar. Edhe stolitė e tyre, si kurora e diadema, vathė e tėmthore, gjerdanė me medalione tė mėdha, breza etj. ishin prej ari, me perla e me gurė tė ēmuar. Nė shek. XIV-XV pėrmenden mė shpesh hlamidat e dyfishuara, domethėnė me dy faqe dhe mantelet e veshur pėrbrenda me gėzof.
Ć‹shtė interesant fakti se nė fillim tė shek. XV tė tilla hlamida, nė dokumentet veneciane, cilėsohen me fjalėt ad modum Albanesibus ose secundum eorum ritum.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:03 pm

Sė fundi, mund tė kujtojmė se nga shek. XV deri nė shek. XVIII, nė shtresa tė ndryshme tė shoqėrisė ėshtė mbajtur njė lloj kapele mjaft e lartė dhe me strehė rreth e qark, qė cilėsohet nė Francė si kapelė shqiptare (Ā« chapeau albanois Ā» ose thjesht Ā« albanois Ā», nga F. Rabelais).

Krahas rrobaqepėsve e gėzoftarėve, si zeje mė vete, pėrmenden nė qytetet e Shqipėrisė edhe kėpucarėt, ēizmarėt e papuēinjtė.

Deri nga fundi i shek. XV veshja e fisnikėve vazhdoi tė zhvillohet jo vetėm nėn ndikimin e qytetėrimit bizantin, por edhe nėn ndikimin perėndimor, qė hynte te ne kryesisht nėpėrmjet marrėdhėnieve me qytetet mė tė zhvilluara italiane tė kohės. Kėtu nuk duhet harruar se shumė nga familjet bujare tė kohės, si Balshajt, Topiajt, Dukagjinėt, Gropajt, Muzakėt, Zahariajt, Arianitėt, Kastriotėt, Jonimajt etj. ishin tė pėrzier midis tyre me lidhje tė shumėfishta gjaku e krushqie. Madje disa prej tyre kishin tė tilla lidhje edhe me dinastitė e mėdha tė kohės si paleologėt, asienėt, anzhuinėt, si edhe me aristokracinė kroate, serbe e boshnjake, pra e mbanin veten tė barabartė me ta, madje edhe me fisnikėt e Italisė sė Jugut.

Kėto familje fisnikėsh kishin secila oborrin e vet, ku vinin rrotull njė varg zotėrinjsh e fisnikėsh, kancelarėsh, qefalinjsh e vojvodėsh tė rangjeve tė ndryshme, si edhe njė mori kalorėsish, kasnecėsh e shėrbėtorėsh, si edhe tė ftuar tė shumtė.

Kjo fisnikėri nga kontaktet me fisnikėt e Perėndimit, synonte tė jetonte e tė zbavitej si ata.
Ā« Pėr njė kohė shumė tė gjatė, - thotė Shuflai, - fisnikėt dhe zotėrinjtė e hinterlandit, kishin zakon tė shkonin nė Durrės shumė herė nė vit, pėr punėt e veta dhe pėr dėfrim (Ā« pro suis factis, vel pro placere Ā») Ā». Nė njė marrėveshje midis anzhuinėve dhe despotit shqiptar Andre Muzaka, nė vitin 1336, u jepej liri anėtarėve tė kėsaj familjeje qė tė vinin nė Durrės sa
herė dėshironin dhe ata mbetėn, deri nė shpėrnguljen e tyre nė Itali mė 1476, nė raporte miqėsore me familjet fisnike tė Durrėsit. Kėto lidhje miqėsie, qė favorizonin shtrirjen e modės veneciane nė gjithė mėnyrėn e jetesės, duket se vazhduan edhe nė shek. XVI.

Nėn ndikimin perėndimor, sidomos tė anzhuinėve, fisnikėt e vendit tonė fillojnė tė pėrdorin edhe stemat e vulat, duke zgjedhur secili shenja e simbole tė veēanta. Stema e gdhendur nė gur vendosej, zakonisht, nė hyrjen kryesore tė kėshtjellės. U bė zakon gjithashtu qė familjet fisnike tė hartonin edhe gjenealogjitė e tyre, mė fort pėr tė konsakruar prejardhjen e tyre, por edhe pėr tā€™u treguar pinjollėve pasardhės ku shtriheshin pronat e zotėrimet e tyre. Njė shembull i mirė pėr kėtė ėshtė Gjon Muzaka, i cili nė vitin 1510 hartoi gjenealogjinė e familjes sė vet, duke na dhėnė kėshtu njė dokument shumė tė vlefshėm pėr kohėn.

Koha e kalimit nga ilirishtja nė shqipen e lashtė (arbėrishten)

Pėrfshirja e trevave tė banuara nga stėrgjyshėrit e shqiptarėve nė Perandorinė Bizantine mė 395 solli si pasojė, ndėr tė tjera, edhe dobėsimin eshkallėshkallshėm tė ndikimit perėndimor (romak). Pėr mė tepėr, duke qenė nė periferi tė Perandorisė Bizantine, edhe pushteti qendror i Bizantit mbi kėto treva erdhi duke u dobėsuar dalėngadalė. Kėto rrethana bėnė tė mundur qė popullsitė vendėse tė kėtyre trevave tā€™i shtonin e tā€™i forconin kontaktet dhe marrėdhėniet e drejtpėrdrejta midis tyre. Si rrjedhim, jo vetėm qė u ndėrpre procesi i romanizimit tė mėtejshėm tė atyre popullsive, por u zhvillua edhe njė rrymė konvergjence, e cila ēoi nė riafrimin dhe konsolidimin e tė folmeve tė tyre. Kėshtu, u zhvillua mė tej, ndėr tė tjera, edhe prirja pėr ndryshime me karakter tė pėrgjithshėm dhe dialektor, qė kishte nisur tė shfaqej qysh nė periudhėn e fundit tė lashtėsisė nė tė folmet e stėrgjyshėrve tė shqiptarėve.
Ć‹shtė fjala pėr ndryshime tė tilla, qė hapėn rrugėn pėr kalimin e shkallėshkallshėm nga parashqipja a ilirishtja jugore nė njė gjuhė cilėsisht tė re, qė po e quajmė shqipja e lashtė a arbėrishtja. Ky kalim, pas gjithė gjasash, ėshtė kryer gjatė shek. IV-VI tė e. sonė, kur ishin pėrfunduar disa dukuri me karakter tė pėrgjithshėm apo dialektor, qė janė karakteristike pėr gjuhėn shqipe dhe dialektet e saj. Ndėr kėto dukuri me karakter mbarėshqiptar mund tė pėrmenden shfaqja e zanores /y/ dhe e zanores /ė/ tė patheksuar, krijimi i kundėrvėnies lakim i pashquar ~ lakim i shquar me shfaqjen e nyjės sė prapme shquese etj.. Po gjatė asaj periudhe nė dialektin jugor ėshtė shfaqur zanorja /ė-/ e theksuar para njė bashkėtingėlloreje hundore (khs. nanė ~ nėnė, banj ~ bėnj etj.), si edhe rotacizmi, d.m.th. ndėrrimi /-n-/ > /-r-/ nė pozicion ndėrzanor (khs. venė ~ verė, danė ~ darė etj.). Qė tė dyja kėto dukuri janė shfaqur qysh para dyndjeve sllave, d.m.th. para shek. VII e kjo dėshmon se nė kohėn e ardhjes sė sllavėve nė kėto anė ata gjetėn aty njė popullsi, qė fliste njė gjuhė tė ndarė nė dy dialekte kryesore.

Por pyetjes se qė kur flitej kjo gjuhė nė kėto treva, i janė dhėnė pėrgjigje tė ndryshme. Disa dijetarė kanė shprehur mendimin se stėrgjyshėrit e shqiptarėve janė vendosur nė brigjet lindore tė Adriatikut dhe tė Jonit, duke u shpėrngulur, pa u vėnė re, nga vise mė lindore tė Ballkanit pak para apo pas ardhjes sė sllavėve nė Ballkan. Por shumica e studiuesve nuk janė pajtuar me kėtė mendim dhe kanė parashtruar njė varg argumentesh, qė nė vija tė pėrgjithshme u vunė nė dukje te Gjuha e ilirėve. Mjafton tė pėrmendet kėtu fakti qė nė gjuhėn shqipe kanė mbijetuar edhe huazime nga greqishtja e vjetėr, si mokėn/mokėr, lakėn/lakėr etj.; kėto huazime e kanė burimin nė dialektin dorik, qė flitej nė Greqinė Veriperėndimore si edhe nė kolonitė greke tė Adriatikut. Nė gjuhėn shqipe ka edhe huazime shumė tė hershme nga latinishtja, gjė qė dėshmon pėr pushtimin shumė tė hershėm romak tė trevave tė banuara nga stėrgjyshėrit e shqiptarėve. Prania e huazimeve nga greqishtja e vjetėr dhe nga latinishtja e hershme dėshmon qartė se stėrgjyshėrit e shqiptarėve qysh nė lashtėsi kanė qenė fqinjėt e grekėve tė vjetėr dhe nga tė nėnshtruarit mė tė hershėm tė Perandorisė Romake nė Ballkan.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:04 pm

Rrethanat e reja qė u krijuan pas ndarjes sė Perandorisė Romake nė dy pjesė, sollėn si pasojė edhe ndryshime tė rėndėsishme nė emėrtimin e popullsive tė Ilirisė Jugore si midis tyre, ashtu edhe nga tė huajt. Kėshtu, nisi tė pėrgjithėsohej dalėngadalė midis popullsive autoktone emri Arbėn/Arbėr dhe fjalėt e prejardhura (i) arbėn-esh/arbėr-esh dhe arbėn- isht/arbėr-isht, pėr tė emėrtuar pėrkatėsisht vendbanimin, banorin dhe gjuhėn e tyre tė pėrbashkėt. Mbi kėtė bazė edhe tė huajt nisėn tė pėrdornin emėrtimet Arbania/Albania, arban-ensis/albanen-sis (latinėt), Arvan-on, arvan-it-is (grekėt), Raban < Arban dhe Arė- banas (sllavėt), kurse turqit mė vonė, nėn ndikimin e greqishtes, pėrdorėn trajtat arnaut dhe Arnautlluk.

Tė gjitha kėto emėrtime e kanė burimin tek emri i popullsisė ilire tė Alban-ėve, a mė saktė tė Arban-ėve, qė nė dokumentet e shkruara dėshmohet pėr herė tė parė nė shek. II tė erės sė re, kur Ptolemeu i Aleksandrisė nė veprėn e tij Geografia, libri III, 12, shkruan: Ā« Nė tokėn e albanėve (Albanoi), Albanopolis Ā». Popullsia ilire e albanėve a arbanėve banonte nė njė trevė nė lindje tė Durrėsit. Por pas Ptolemeut emri Arban a Alban nė burime tė shkruara del vetėm nė shek. XI, kur pėrmendet nga Mihal Ataliati (1040) dhe Ana Komnena (1081), pėr
tė emėrtuar treva tė Shqipėrisė sė Mesme (shih Acta et Diplomata Res Albaniae mediae aetatis illustrantia, I). Madje, nė kėtė vepėr, (I, faqe III) pohohet: Ā« Nė burimet bizantine tė shek. XI Alvanon/Arvanon shenjon krahinat malore, qė gjenden ndėrmjet Shkodrės, Durrėsit, Ohrit dhe Prizrenitā€¦Ā». Kuptohet vetiu qė njė shtrirje e tillė e kėtij emri gjeografik duhet tė jetė mė e hershme se shek. XI.


Pra, emri Arban a Alban, i shqiptuar nga banorėt vendės Arbėn(ė) me theksin mbi rrokjen nistore, nė pėrputhje me rregullsitė e theksimit tė emrave shumėrrokėsh nė shqipen e lashtė, ashtu si Durrės < Dyrrhachion, Ishėm < Isamnus etj., duhet tė jetė shtrirė qysh mjaft kohė para shek. XI nė viset nė veri edhe nė jug tė trevės sė banuar nė lashtėsi nga popullsia ilire e Arbanėve a Albanėve. Pėr kėtė dėshmojnė, ndėr tė tjera: 1. K. Jireēeku pohon se trevat e Shqipėrisė sė sotme nė kohė tė mesme sllavėt i kanė quajtur Raban < Arban a Arėban-as dhe gjuhėn pėrkatėse rabėnė-ski. Tė kihet parasysh edhe njė dokument i shek. XIII, ku bėhet fjalė pėr njė ndodhi nė njė fshat afėr Raguzės dhe ku njė dėshmitar pohon: Ā« Dėgjova njė zė qė thėrriste nė mal nė gjuhėn albanesca. Ā» 2. Nė dialektin jugor emri Arbėn(ė) del nė trajtėn Arbėr(ė) me shndėrrimin e /-n-/-sė ndėrzanore nė /-r-/, ashtu si te Vlonė ~ Vlorė, venė ~ verė etj.. Dhe nė pėrgjithėsi ėshtė pranuar qė ky ndėrrim fonetik (rotacizmi) nuk i ka prekur huazimet sllave tė shqipes, pra, ėshtė vėrtetuar para depėrtimit tė sllavizmave nė shqipe. 3.
Nė dokumentet e gjuhėve fqinje tė shekujve tė parė tė mijėvjeēarit tė dytė tė erės sonė shqiptarėt, pa dallim krahine, pėrmenden me trajta fjalėsh, qė lidhen me emrin e lashtė Arban a Alban (shih kėtu mė sipėr).

Shtrirja dhe pėrgjithėsimi i hershėm i emrit Arbėn/Arbėr nė trevat e ndryshme, ku flitej arbėnisht/arbėrisht, dėshmon pėr njė vetėdijshmėri tė atyre qė flisnin kėtė gjuhė, se i pėrkisnin njė etnosi tė vetėm. Siē pohon A. Buda, Ā« Kjo ishte njė dukuri qė nuk kishte tė bėnte me pushtime, por me krijimin e njė bashkėsie ekonomiko-shoqėrore dhe kulturore tė pėrbėrė nga trevat historike tė shqiptarėve. Fakti se me emrin e njėjtė etnik Arbėn shqiptarėt emėrtohen nė mėnyrė tė njėjtė si nga burimet mesjetare tė hershme greko-bizantine (shek.
XI e kėndej), nga burimet perėndimore tė sė njėjtės periudhė, si edhe nga ato serbe e bullgare (shek. XII-XIII), pavarėsisht nėse ishte fjala pėr trevat mė jugore apo mė veriore e lindore shqiptare, tregon tashmė pėr konsolidimin e tipareve tė kėsaj bashkėsie etnike nė etapėn e saj mė tė lartė, si Ā« kombėsi Ā», proces i pasqyruar pikėrisht nė kėtė emėrtim tė pėrbashkėt Ā».

Faktorėt qė do tė kenė ndikuar nė pėrhapjen dhe pėrgjithėsimin e emrit Arbėn/Arbėr dhe tė fjalėve tė prejardhura (i) arbėnesh/arbėresh dhe arbėnisht/arbėrisht nė veri dhe nė jug tė viseve ku banonte fisi ilir i Arbanėve, mbeten tė paqartė. Ndėr kėta faktorė mund tė kenė qenė ndoshta edhe pozicioni gjeografik i atij fisi dhe marrėdhėniet e tij me banorėt e trevave
tė tjera, ku popullsia flisnin tė njėjtėn gjuhė. Por fjalėt Arbėn/Arbėr, i arbėnesh/i arbėresh dhe arbėnisht/arbėrisht gjatė shekujve tė fundit kanė dalė jashtė pėrdorimit nė Shqipėri dhe kanė mbetur nė pėrdorim pothuaj vetėm tek arbėreshėt e Italisė dhe nė njė numėr tė kufizuar fshatrash tė krahinave tė Vlorės e tė Kurveleshit. Edhe arbėreshėt e Greqisė gjatė shekullit tė fundit po quhen arvanit-as, sipas greqishtes arvanit-is, qė e ka burimin tek Arban (me shndėrrimin e rregullt /-b-/ > /-v-/ tė greqishtes). Gjithsesi, tek autorėt e vjetėr veriorė tė shek. XVI-XVII, fjalėt Arbėn dhe i arbėnesh/e arbėnesh-e ndeshen rregullisht dhe vetėm gjatė shekujve tė fundit ato kanė ardhur duke u zėvendėsuar gjithandej nė trevat e banuara nga shqiptarėt me fjalėt shqip, shqip-tar, Shqip-ėni/Shqip-ėri.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:04 pm

Krijimtaria gojore e shqiptarėve nė shekujt e mesjetės

Deri nė fillim tė periudhės sė pushtimit osman tradita kulturore shqiptare ishte kryesisht e karakterit parashkrimor. Forma mė e rėndėsishme e saj ishte krijimtaria gojore, eposi shqiptar. Nė eposin shqiptar ka edhe zėra tė periudhės osmane, qė shfaqen sidomos nė ligjėrim dhe nė emėrtime, por nė thelbin e vet ai ėshtė njė pėrmendore kulturore shekuj mė e hershme.

Nė kėtė krijimtari njihen rapsoditė historike e tregimet legjendlegjendare, qė pėrbėjnė epikėn heroike, si dhe proverbat, tė cilat u fiksuan tė shkruara vetėm nė shek. XVII. Vendin kryesor nė epikėn heroike e zėnė rapsoditė kushtuar kreshnikėve si Muji e Halili, Gjergj Elez Alia etj.. Me gjithė numrin e shumtė tė motiveve e varianteve ekzistuese, kėto rapsodi kanė njė farė pėrbashkėsie qė u jep atyre karakterin e njė cikli unitar epik. Nė qendėr tė kėtij cikli qėndrojnė bėmat e ēetės sė kreshnikėve, si edhe kundėrshtarėt e tyre, Ā« kralė Ā» e Ā« kapedanė Ā» veēanėrisht nga viset bregdetare.

Lufta e kreshnikėve ėshtė vendosur nė njė kohė e nė njė ambient qė sā€™njeh ende armėt e zjarrit. Nga brendia e tyre dhe botėkuptimi shoqėror, nga elementėt artistikė qė pėrmbajnė, kėngėt e kreshnikėve tė ēojnė nė njė periudhė mė tė hershme se shekujt e invazionit osman.

Sikurse shumica e popujve evropianė, nė kėtė kohė (nė shek. XV) shqiptarėt e kishin kaluar Ā« shekullin e epopesė legjendare Ā», e cila me kohė ishte formuar si gojėdhėnė letrare kombėtare, qė qarkullonte gojė mė gojė e brez pas brezi, duke marrė nga koha nė kohė gjurmė, dėshmi e jehona tė tyre.

Hershmėri tė thellė historike dėshmojnė veēmas dy tipare tė rėndėsishme tė figurave mitologjike tė ciklit verior: karakteri i tyre matriarkal, nga njėra anė, dhe ktonik, nga ana tjetėr. Kjo ėshtė njė anė tjetėr e ēėshtjes sė autoktonisė sė popullit qė i ka krijuar. Nė eposin helenik hyjnitė janė matriarkale e patriarkale. Heronjtė e eposit shqiptar janė bij tė Ajkunės. Pėr herė tė parė nė epos babai shfaqet me figurėn e Mujit nė raport me Omerin (ose Ā« shtatė Omerat Ā»). Figurė qendrore ėshtė Ajkuna qė ka njė autoritet tė madh. Muji dhe Halili formalisht nuk kanė babė, ata janė bij tė njė nėne qė urdhėron shtėpinė dhe e marrin fuqinė prej zanave.

Tipari matriarkal i figurave mitologjike tė epikės legjendare theksohet nga fryma e pėrgjithshme e rapsodisė sė njohur tė Gjergj Elez Alisė. Janė gjurmuar e janė gjetur gjurmė tė kulturės bizantine, si kėrkimi i haraēit nga bajlozi Ā« tim pėr tim Ā» (oxhak pėr oxhak). Por, nė thelbin e vet, burimi tragjik i rapsodisė sė Gjergj Elez Alisė ėshtė mbarimi i epokės sė flijimit tė njeriut (gruas) pėr njė vepėr, pėr njė fushatė apo pėr haraē. Gjergj Elez Alia amniston pėrgjithnjė gruan nga flijimi.

Karakteri ktonik (tokėsor) i hyjnive tė eposit shqiptar thekson karakterin autoktonik tė popullit. Ndryshe prej poemave homerike, ku hyjnitė kanė njė hierarki shumėshkallėshe (nėntokėsore), nė eposin shqiptar figurat mitologjike tė botės shqiptare janė tokėsore. Nė folklorin rrėfimtar, duke pėrfshirė eposin dhe pėrrallat, nuk ekziston Ā« e bukura e qiellit Ā». Krahas me Ā« tė bukurėn e dheut Ā» (tė kėsaj toke) nė traditėn etnofolklorike tė vendit dalin e bėhen bashkė figura tė tilla si shtojzovallet (aglutinim i Ā« shtojua zot vallet Ā»), shtojzorreshtat (Ā« shtojua zot rreshtat Ā»), Ā« ato tė lumet Ā», shita.

Cikli shqiptar i kreshnikėve pėrmban njė ndėrthurje tiparesh tė eposeve antike dhe atyre evropianė tė periudhės mesjetare. Por ka mė shumė tipare tė eposeve antike se tė atyre mesjetare. Njė varg argumentesh folklorike janė nė tė mirė tė njė pėrcaktimi kronologjik relativ tė burimit tė eposit nė periudhėn e kalimit prej ilirėve te shqiptarėt, prej ilirishtes te shqipja, prej periudhės sė fundme tė romanizimit nė pėrballjen me dyndjet sllave.

Eposi shqiptar sundohet fund e krye nga konflikti i bartėsve tė tij me popullsinė e ardhur nė Ballkan, ai mban vulėn e dyndjeve sllave. Eposi shqiptar nuk u krijua qysh nė kontaktet e para me popullsinė e ardhur. Vetė rapsoditė e kėtij cikli bėjnė tė njohur se tė tjera gjėra ndodhnin Ā« kur kemā€™ pasā€™ besė me krajli Ā». Kėto fakte e arsyetime lejojnė tė mbrohet mendimi se nė epos, pavarėsisht nga karakteri i tij shumėshtresor, megjithatė, ekziston njė
Ā« kohė e parė Ā». Ajo pėrkon me shek. VII-VIII, kur ndodhin proceset mė tė rėndėsishme divergjente tė brendshme nė kulturėn etnike, kur vėrtetohen shndėrrimet cilėsore kulturore, si kalimi nga ilirishtja te shqipja. Pikėrisht nė kėtė periudhė vendėsit pėrballen me dyndjet sllave nė Ballkan dhe njohin pak nga pak karakterin ekspansiv tė tyre.

Faktet folklorike tė eposit ēojnė nė kultin e dheut tė tė parėve, nė mitin e vendlindjes, nė shenjtėrimin e bjeshkės, nė hyjnizimin e dheut, nė atė kuptim qė gjermanėt e pėrdorin kėtė fjalė kur thonė Ā« land Ā». Ndonėse tė kufizuara, nė epos ka tė dhėna me karakter etnoveēues, qė gjenden tė trashėguara nė botėn shpirtėrore shqiptare. Kėto fillojnė me dallimin Ā« tė vetėt - tė tjerėt Ā», qė ėshtė nga shenjat mė tė hershme tė ndėrgjegjes sė bashkėsisė. Ndonėse mė shumė mund tė flitet pėr njė nocion landi, vendlindjeje, sesa pėr njė hapėsirė tė pėrcaktuar qartė, prapė vetėdija e njė atdheu qė i bėn bartėsit e eposit tė ndihen mes tyre Ā« tė vetėt Ā» del aty-kėtu.

Eposi shqiptar nė mesjetė kishte formėn e vet artistike tė kryer. Prej shekujve tė sundimit osman ai mori me vete njė shtresė tė re ndikimi, qė preku pjesėn mė tė dukshme tė tij: emrat e heronjve dhe, deri diku, dekorin e ngjarjeve. Kjo shtresė, mė nė sipėrfaqe tė eposit, ngjan mė e pranishme sa ėshtė nė tė vėrtetė. Pjesa mė e madhe e emrave tė heronjve mendohet tė mos jenė huazime tė drejtpėrdrejta prej osmanishtes, por kalime kuptimore tė emrave tė mėhershėm, pėrkthime strukturore tė tyre. Emri i Halilit, qė i kthyer nė shqip do tė thotė Ā« i bukur Ā», i pėrgjigjet thelbit tė personazhit, qė trashėgohet prej kohėsh shumė mė tė hershme.
Nė emrin e Gjergj Elez Alisė gjymtyra e tij e tretė do tė thotė Ā« i lartė, fisnik Ā», qė gjithashtu vlen pėr tė theksuar njė tipar qė personazhi e kishte para kontakteve me botėn e Perandorisė Osmane.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:05 pm

Me frymėzimin e tyre poetik, me mjetet e trajtimit artistik, me vargun e tyre tė rrjedhshėm e me gjuhėn e pastėr, rapsoditė e kreshnikėve pėrbėjnė njė thesar tė poezisė sonė popullore.

Bashkė me eposin, deri nė kohėn e kontakteve tė para me rrezikun e ri qė po shfaqej nga Orienti, me invazionin osman, shqiptarėt kishin krijuar gjithashtu fondin e baladave, tė cilat vinin si kujtime tronditėse tė epokave tė shkuara. Njėra prej tyre ėshtė ajo qė njihet nė jug me emrin e Konstandinit dhe Doruntinės, kurse nė veri me emrin Ā« Kėnga e Halil Garrisė Ā». Koha e lindjes sė baladės sė ringjalljes pėrkon me ata shekuj, kur dija biblike e quante tė papranueshėm rikthimin nga bota tjetėr, qysh prej ringjalljes sė Krishtit. Balada e Kostandinit dhe Doruntinės shpesh ėshtė trajtuar si kryevepėr qė ngre lart kultin e besės, shenjtėrinė e fjalės sė dhėnė, pėr hir tė sė cilės mallkimi mund tė tė ndjekė nė kėtė jetė dhe nė tjetrėn. Mesazhi i besės ėshtė i pranishėm nė frymėn e baladės, por para kėtij mesazhi ėshtė fryma e fuqisė sė njeriut pėr tė riardhur nė kėtė jetė.

Nė mesjetė e para saj funksiononin edhe gjini e zhanre tė tjera tė folklorit, duke filluar prej atyre mė tė shkurtrave, si proverbat, deri te rrėfimi popullor.

Me pushtimin e Shqipėrisė nga dyndjet osmane u krijua mjedisi kulturor pėr shfaqjen e epikės historike. Kėsaj periudhe i pėrket cikli i Skėnderbeut, i cili pėrmban 10-15 kėngė, tė ruajtura kryesisht tek arbėreshėt e Italisė. Kėngė historike tė periudhės sė qėndresės sė arbėrve madje para Skėnderbeut janė ruajtur edhe nė Shqipėri. Nė njė prej kėtyre kėngėve i kėndohet trimėrisė sė Milosh Kopiliqit, i cili vrau sulltanin nė betejėn e ballkanasve tė Fushė- Dardanisė. Ai paraqitet duke udhėtuar me kokėn e vet tė prerė nėn sqetull dhe motivi i kokės sė prerė qė merr e jep mesazhe nga bota tjetėr, ėshtė ballkanizuar nė njė shkallė relativisht tė gjerė.

Cikli i Skėnderbeut nė poezinė popullore tė arbėreshėve bashkon historicitetin e figurave dhe ngjarjeve reale me legjendarizimin e trashėguar prej epikės heroike. Skėnderbeu nė kėto kėngė bėn tė njėjtat mrekulli si Shėn Gjergji nė letėrsinė biblike dhe vdekja e tij pėrshkruhet me tė njėjtin vajtim tė botės, natyrės, qiellit, tokės dhe njerėzve si kryqėzimi i Krishtit. Me kėtė cikėl ka studiues qė bashkojnė edhe kėngėn e Gjorg Golemit (Gjergj Arianitit), bashkėkohės i Skėnderbeut, mbledhur e botuar pėr herė tė parė nė vitet 30 tė shek. XX.

Kėngėt epike dhe legjendat qė i ruajnė arbėreshėt e Italisė, tė larguar nga Shqipėria qysh nė shek. XV, tė cilat me pak ndryshime i gjejmė edhe te fshatarėt e malėsorėt e vendit tonė, dėshmojnė se ato kanė qenė thurrur nga rapsodėt shqiptarė para shek. XV.

Tradita e arbėreshėve tė Greqisė dhe tė Italisė, e cila pėrputhet me atė tė mėmėdheut, tregon se poezitė epike dhe lirike rituale kėndoheshin, pėrcilleshin me muzikė dhe shoqėroheshin me lėvizje ritmike. Kėto valle bashkė me kostumet e mrekullueshme tė valltarėve, pėrbėnin sė bashku njė shprehje tė lartė artistike qė mishėronte gėzimin e jetės dhe shijen estetike tė shqiptarėve.

Kultura popullore shqiptare e mesjetės nuk u zhvillua e shkėputur nga kontaktet me popujt fqinjė ballkanas. Ajo ndikoi me njė varg elementesh tė saj, veēanėrisht nė veshje, me muzikėn, vallet dhe me tiparet e saj shpirtėrore, nė kulturėn e popujve fqinjė nė Maqedoni, nė Mal tė Zi, nė Serbinė Jugore dhe nė Greqi. Nga ana e tyre, shqiptarėt e pasuruan gjithashtu kulturėn e vet me ndikime tė marra prej fqinjėve tė tyre qė i shkrinė nė tėrėsinė e trashėgimit tė vet kulturor.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:05 pm

Kultura, letėrsia e shkruar dhe arsimi nė tokat shqiptare

Rol tė rėndėsishėm nė veprimtarinė kulturore dhe arsimore nė mesjetė luajti kisha e krishterė. Roli i saj si udhėheqėse shpirtėrore shpjegohet nga fakti se krahas burimeve ekonomike, kisha pati nė dorė monopolin e kulturės dhe pėrgatitjen e inteligjencies sė kohės. Shumica e njerėzve tė kulturės, veēanėrisht nė shekujt e mesjetės sė herėt, ishin thuajse pa pėrjashtim klerikė, qoftė si prodhues, qoftė edhe si porositės tė prodhimit artistik e kulturor.
Nė duart e klerikėve ishin filozofia e letėrsia, arsimi dhe artet. Si qendra tė propagandimit tė doktrinės fetare, tė arsimit dhe tė veprimtarisė kulturore-artistike shėrbyen manastiret ortodokse e katolike, krahas tė cilave vepronin aktivisht edhe Ā« kurjet Ā» peshkopale. Me ashpėrsimin e marrėdhėnieve shoqėrore e politike nė mesjetė, kur u forcua mė tepėr lufta e kishės pėr tė ruajtur ndikimin e vet, krahas urdhrave murgėtarė tė benediktinėve e dominikanėve qė kishin pasur nė dorė arsimin, qysh nga shek. XIII dhe nė Shqipėri filluan tė pėrhapeshin urdhrat murgėtarė tė Ā« lypėsve Ā», minoritėt franēeskanė. Me predikimet e tyre pėr nevojėn e Ā« reformave Ā» tė kishės nė frymėn e Ā« varfėrisė Ā», kėta mundėn tė ndikonin mė lehtė mbi shtresat popullore.

Duke filluar nga shek. XIII pranė klerikėve nė veprimtarinė kulturore tė zhvilluar nė tokat shqiptare shfaqen edhe pėrfaqėsues tė aristokracisė vendase, mė shpesh si ktitorė (themelues) ndėrtimesh monumentale kishtare. Fuqizimi ekonomik e politik i jepte asaj mundėsinė tė pajtonte artistė e mjeshtėr dhe tė ndėrmerrte ndėrtime tė kushtueshme.

Nė sajė tė pozitės mbizotėruese tė kishės, nė kushtet e sundimit bizantin dhe tė atij tė feudalėve perėndimorė nė tokat shqiptare, gjuhėt greke e latine mbajtėn pėr njė kohė shumė tė gjatė pozitėn si gjuhė kulturore mbisunduese.

Gjatė mesjetės u shtua nė mėnyrė tė ndjeshme numri i veprave tė shkruara qė qarkullonin nė duart e njerėzve tė mėsuar. Pėrmbajtja e shumicės sė tyre ka karakter krejt kishėtar. Ato janė tekste ungjillore, vepra liturgjike, aty-kėtu ndonjė traktat teologjik. Njė pjesė e tyre ka mundur tė ruhet nė Berat.

Nga shekujt e mesjetės vjen koleksioni i kodikėve qė pėrbėn njė prej pasurive mė tė rėndėsishme kulturore tė popullit shqiptar. Ky koleksion pėrmban mbi 100 vėllime, qė pėrbėjnė vepra tė plota (dorėshkrime) dhe 17 fragmente. Jashtė kėtij fondi numėrohen edhe disa dhjetėra kodikė tė tjerė, qė i takojnė manastirit tė Shėn Gjon Vladimirit, mitropolisė sė Drinopolit e arkipeshkvisė sė Shkodrės. Kodikėt ruhen nė Arkivin Qendror tė Shtetit Shqiptar.

Kodikėt e Shqipėrisė, nga tė cilėt mė i vjetri ėshtė Ā« Kodiku i Purpurt i Beratit Ā», janė njė fond me rėndėsi pėr historinė e zhvillimit tė letėrsisė sė vjetėr biblike, liturgjike. Kėta kronologjikisht ndjekin njėri-tjetrin gjatė 13 shekujve me radhė (prej shek. VI deri nė shek. XVIII). Pjesa mė e madhe e teksteve tė tyre janė greqisht, por, duke ardhur mė pranė kohėrave tė reja, shtohet prania e shqipes.


Ā« Kodiku i Purpurt i Beratit Ā» ėshtė njė dorėshkrim me rėndėsi historike pėr fillimet e letėrsisė biblike dhe renditet nė themelet e letėrsisė kishtare tė ritit lindor. Sipas teknikės sė shkrimit, ėshtė njė dorėshkrim jo mė i vonshėm se shek. VI pas erės sonė. Ka 190 fletė dhe pėrmban dy ungjij: sipas Mateut dhe sipas Markut. Ć‹shtė shkruar me shkronja tė derdhura prej argjendi. Lėnda e dorėshkrimit ėshtė pergamenė. Sfondi mbi tė cilin janė derdhur kėto shkronja ėshtė e kuqe e thellė (e purpurt), prej nga ka marrė edhe emrin. Disa pjesė tė rėndėsishme tė tekstit tė kodikut janė tė derdhura nė ar. Kapaku i dorėshkrimit ėshtė metalik, me zbukurime biblike, disa shekuj mė i vonshėm se vetė vepra (jo mė i hershėm se shek. XVIII).

Pėr herė tė parė pėr Ā« Codex Purpureus Beratinus Ā» bėhet fjalė nė Ā« Diptikun e kishės sė Shėn Gjergjit Ā», qė gjendej nė kėshtjellėn e Beratit. Nė njė shėnim tė cituar nga ky dorėshkrim flitet pėr rrezikun qė i vinte rrotull kėtij kodiku nė vitin 1356, kur ushtritė serbe tė Stefan Uroshit rrethuan qytetin e Beratit, tashmė tė boshatisur nga popullata, pėr shkak tė pamundėsisė pėr tā€™u mbrojtur, dhe ia kishin vėnė syrin bibliotekės sė manastirit tė Theollogut dhe tė kishės sė Shėn Gjergjit, thesarit mė tė madh tė qytetit.

Deri nė prag tė Luftės sė Dytė Botėrore (kur u fsheh nga atdhetarėt beratas pėr tė mos rėnė nė duart e pushtuesve) Ā« Kodiku i Purpurt i Beratit Ā» ishte jo vetėm njė libėr (dorėshkrim) pėr bibliotekėn, por edhe tekst liturgjie. Njė herė nė vit mesha mbahej sipas ungjijve tė kėtij teksti.

Ā« Kodiku i Purpurt i Beratit Ā» vlerėsohet gjithashtu pėr historinė e shkrimit, pėr vlerat kaligrafike, si pėrmendore e trashėgimisė sė pėrbotshme tė dijes, si objekt shkencor i paleografisė, bibliologjisė, gjuhėsisė, historisė sė besimeve.

Duke u nisur prej faktit se nė arkivat shqiptarė ruhen mbi 100 dorėshkrime tė tipit kodik, nė tė cilat janė kopjuar gjatė 12 shekujve me radhė shkrimet e shenjta, Ā« Testamenti i Vjetėr Ā», ungjijtė dhe tekste tė tjera tė shėrbesės ekleziastike, mendohet se ato mund tė jenė shkruar nga murgj vendės. Veē faktit se kėto dorėshkrime krijojnė njė traditė tė letėrsisė kishtare, vijnė nė ndihmė tė kėtij pėrfundimi edhe tė dhėna tė tjera. Kryelutja mijėvjeēare e krishtėrimit perėndimor Ty zot tė lavdėrojmė - Te Deum Laudamus, e cila u kompozua nga Shėn Niketa i Dardanisė (ose Shėn Niketa i Remesianės), u pėrhap nė disa variante nė Evropėn Perėndimore pas vitit 525 Ā« Beratinus-1 Ā» dhe kodikėt e tjerė tė Shqipėrisė janė vepra me rėndėsi pėr historinė e kulturės e tė shkrimit tė shenjtė, por dhe tė letėrsisė nė pėrgjithėsi. Ā« Kodiku i Purpurt i Beratit Ā» ėshtė i regjistruar nė listėn e veprave mė tė rėndėsishme tė njerėzimit, tė njohur me emrin Ā« Memoire du Monde Ā» (Kujtesa e Botės) dhe prej disa vitesh gėzon kujdesin e drejtpėrdrejtė tė UNESCO-s.

Kodiku i dytė (sipas kronologjisė), i quajtur Ā« Beratinus-2 Ā» ose Ā« Kodiku i Anthimit Ā» (Codex Aureus Anthimi) - pėr shkak tė shkronjės prej ari qė ėshtė pėrdorur, i takon shek. IX. Ai pėrmban katėr ungjijtė (sipas Gjonit, Lukės, Markut dhe Mateut). Figurat e ungjillorėve kanė korniza dekorative, qė janė ndėrtuar me motive floreale dhe gjeometrike (rrathė dhe lule).
Nė fondin e pasur tė kodikėve tė Shqipėrisė, pėrveē Ā« Beratinus-1 Ā» e Ā« Beratinus-2 Ā», bėjnė pjesė edhe dhjetėra dorėshkrime tė tjera, qė kanė marrė emrat e qyteteve ku janė zbuluar Ā« Kodiku i Vlorės Ā», afėrsisht shek. X; Ā« Kodiku i Pėrmetit Ā», i shek. XIV; Ā« Kodiku i Shkodrės Ā», i tė njėjtit shekull.

Nė kodikėt qė i takojnė periudhės prej shek. XII e kėndej ka dhe tė dhėna etnografike, rregulla tė ndėrtimit tė jetės sė pėrbashkėt, tė dhėnies tė sė drejtės, tė trashėgimit tė pasurisė nėpėrmjet fejesės ose prej ndarjes, tė ndryshimit tė sė drejtės nė rastin e konvertimit tė fesė.

Duke filluar nga shek. XII shėnohet njė rritje e zgjerim nė pėrdorimin e shkrimit dhe nė zhvillimin e letėrsisė e tė arsimit nė tokat shqiptare, duke ēuar mė pėrpara traditat nė kėtė fushė. Huazimet me prejardhje latine si: Ā« shkruaj Ā», Ā« kėndoj Ā» etj., me evolucionin e tyre fonetik e kuptimor dėshmojnė se populli shqiptar njihte shkrim e kėndim pa ndėrprerje qysh prej njė kohė tė lashtė.

Zhvillimi ekonomiko-shoqėror e politik qė karakterizon shek. XII-XIV krijoi kushte pėr pėrdorimin mė tė gjerė tė shkrimit. Konsolidimi i formacioneve shtetėrore vendase shtruan nevojėn e redaktimit tė akteve me karakter juridik e politik. Kėsaj nevoje i shėrbenin tani jo mė rastėsisht njerėz tė ditur si klerikė e murgj tė manastireve, por profesionistė tė specializuar. Kėta formonin kancelaritė pranė oborreve feudale dhe nė qytetet kryesore tė vendit. Rrethi i njerėzve tė kulturės u shtua edhe me banorė tė komunave qytetare. Nė shek. XIV e nė fillim tė shek. XV numri i intelektualėve klerikė shqiptarė me origjinė qytetare ishte
mjaft i madh; ata gjenden tė pėrhapur edhe jashtė Shqipėrisė, nė shumė qytete dalmatine ku kryenin funksione kancelarėsh, mėsuesish, famulltarėsh etj..

Nuk munguan edhe vepra tė shkėputura deri-diku nga pėrmbajtja kishtare. Tė tilla janė, p.sh., kronika e peshkopit Mihail nga Devolli (shek. XI-XII), e cila trajton ngjarje tė luftės sė bizantinėve kundėr mbretėrisė bullgare nė Maqedoni e pjesėrisht nė tokat shqiptare, letėrkėmbimi i peshkopit Teofilakt tė Ohrit, me disa tė dhėna interesante mbi jetėn e banorėve tė peshkopatės sė tij nė fillim tė shek. XII, disa jetėshkrime shenjtorėsh qė zhvilluan veprimtarinė e tyre edhe nė tokat shqiptare, si ato tė Klementit e Naumit hartuar nė shek. XIII etj.. Ndryshe nga kėto vepra tė shkruara greqisht, ėshtė shkruar latinisht kronika e njė prifti nga Dioklea, e cila pėrshkruan ngjarjet qė u zhvilluan nė Shqipėrinė e Epėrme nė kapėrcim tė shek. X-XI. Nė territor tė banuar prej shqiptarėsh nė Epir, janė hartuar nė fund tė shek. XIV e nė fillim tė shek. XV dy kronika greke qė japin tė dhėna me interes pėr historinė e Principatės shqiptare tė Artės. Shėnime historike pėr shek. XIV gjenden edhe nė disa nga dorėshkrimet e Beratit.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Nimfa prej Wed Mar 11, 2009 5:05 pm

Megjithėse nuk shkėputen nga fryma teologjike, kėto prodhime pėrbėjnė hapat e para tė historiografisė nė vendin tonė, sepse njė pjesė e kėtyre ėshtė hartuar pa dyshim nga autorė vendas dhe i pėrket historisė sė tokave shqiptare. Shkėputjen nga ndikimi kishtar dhe kalimi nė historiografinė laike, kėtė hap nė historinė e kulturės shqiptare, e bėnė humanistėt shqiptarė nė fund tė shek. XV e nė fillim tė shek. XVI, por tanimė nė kushtet e pushtimit osman tė vendit, jashtė Shqipėrisė.


Nėn ndikimin mbizotėrues tė kishės lindore dhe tė asaj romane, gjuha kishtare shėrbeu edhe si gjuhė shkrimi pėr administratėn shtetėrore. E tillė ishte, sipas rrethanave politike, greqishtja dhe latinishtja dhe nė njė masė mė tė vogėl, me vendosjen e sundimit serb edhe sllavishtja. Si gjuhė shkrimi kėto u pėrdorėn edhe nga paria sunduese shqiptare, nė veprimtarinė shtetėrore. Disa nga sundimtarėt shqiptarė, si Muzakajt, pėrdorin nė korrespondencėn e tyre greqishten, kurse Balshajt latinishten dhe sllavishten, tė tjerė si Karl Topia dhe Kastriotėt i pėrdorėn tė tria kėto gjuhė. Dėshmi pėr kėtė janė mbishkrimet e rėndėsishme tė vendosura mė 1383 prej Karl Topisė nė manastirin e Shėn Gjonit pranė Elbasanit.

Kėto gjuhė mėsoheshin nė shkollat qė vepronin gjithmonė nėn mbikėqyrjen e kishės. Nė shkollat pranė manastireve, mėsimi jepej nė fillim nė formė individuale vetėm me lexim e me kėngė kishtare, kurse mė vonė jepej me forma mė tė organizuara duke pėrfshirė njė rreth mė tė gjerė lėndėsh. Nė tė tilla shkolla qė i hasim edhe nė qytetet pranė kurjeve peshkopale, mėsohej kursi tradicional mėsimor qė jepej edhe nė shkollat e vendeve perėndimore. Ai pėrbėhej nga cikli i ulėt qė pėrfshinte lėndėt letrare (gramatikė, retorikė, didaktikė) dhe cikli i lartė me lėndė shkencore (aritmetikė, gjeometri, astronomi e muzikė). Pėr mėsimin e kėtyre lėndėve pajtoheshin me kontratė klerikė tė ditur. Tė tillė mėsues shqiptarė vepruan edhe nė njė varg qytetesh dalmatine ku ishin pajtuar me shėrbim si specialistė tė njohur. Me zhvillimin e qyteteve, shkollat pranė nxėnėsve klerikė filluan tā€™i frekuentonin aty-kėtu edhe nxėnės nga shtresat e larta tregtare dhe zejtare tė qyteteve.

Themelimi i shkollave nė trojet shqiptare gjatė mesjetės u bė me nismėn e urdhrave kishtarė, sidomos tė urdhrit dominikan, si dhe tė administratės komunale e princėrore tė qyteteve tė njohura. Njė aktivitet i kėtillė filloi sė pari nė Ulqin rreth vitit 1258, nė Kotorr mė 1266, nė Durrės mė 1278, nė Shkodėr mė 1345 dhe nė Tivar nga gjysma e dytė e shek. XIV.

Gjuha shqipe, si gjuhė e shkruar, nė kėtė kohė ende nuk ishte nė gjendje tā€™i bėnte ballė shkrimit greqisht, latinisht dhe sllavisht, gjuhė kishtare me rėndėsi, tė cilat pėr mė tepėr kishin mbėshtetjen e institucioneve kishtare dhe tė administratės shtetėrore. Ajo shėrbente si gjuhė e komunikimit tė pėrditshėm si pėr shtresat popullore, ashtu dhe pėr fisnikėrinė e klerin vendas. Kėshtu, nė shek. XIV shqipja pėrdorej nė administratėn e bashkėsisė qytetare tė Ulqinit, ku nė mbledhje tė Kėshillit tė Madh ajo ishte gjuha e shėrbimit.

Njė ndryshim me rėndėsi shumė tė madhe pėr historinė e kulturės shqiptare shfaqet nė gjysmėn e parė tė shek. XIV, kur dokumentohet pėr herė tė parė se shqipja, pėrdorej si gjuhė shkrimi. Ky hap i rėndėsishėm lidhet me ngritjen e pėrgjithshme ekonomike-shoqėrore tė vendit dhe veēanėrisht tė qyteteve.

Me pėrdorimin e gjuhės shqipe si gjuhė shkrimi, viheshin bazat pėr zhvillimin e mėtejshėm tė saj si gjuhė e kulturės dhe e letėrsisė shqipe.

Fillimet e letėrsisė shqiptare. Dokumentet e para tė shqipes sė shkruar Libri i parė shqip qė njihet deri mė sot ėshtė Ā« Meshari Ā» i Gjon Buzukut, i vitit 1555. Por ka tė dhėna tė drejtpėrdrejta dhe tė tėrthorta qė flasin se fillimet e shkrimit shqip e tė letėrsisė shqiptare duhet tė jenė mė tė hershme se shek. XVI. Vetė trajta e ngulitur e shkrimit dhe e gjuhės nė veprėn e Gjon Buzukut dėshmon se ajo duhet tė ketė trashėguar njė traditė para saj. Njė dėshmi tjetėr e tėrthortė vjen prej klerikut frėng Gulielmi i Adės (1270-1341), i cili shėrbeu pėr shumė kohė (1324-1341) si kryepeshkop i Tivarit dhe e njohu nga afėr jetėn e banorėve tė kėtyre trojeve. Nė njė relacion me titull Ā« Directorium ad passagium faciendum
ad terram sanctam Ā», dėrguar mbretit tė Francės, Filipi VI Valua, nė vitin 1332, Guljelmi ndėr tė tjera shkruan: Ā« Sado qė arbrit kanė gjuhė tė ndryshme nga latinishtja, prapėseprapė, ata kanė nė pėrdorim dhe nė tėrė librat e tyre shkronjėn latine Ā».

Po ashtu Marin Barleci nė veprėn e tij Ā« Rrethimi i Shkodrės Ā» (De obsi-dione Scodrensi), botuar nė Venedik mė 1505, thotė se ka pasur nė dorė kronika qė flasin pėr rindėrtimin e atij qyteti tė shkruara, sipas tij, in vernacula lingua, d.m.th. nė gjuhėn e vendit. Kurse historiani kalabrez Xhakomo Marafioti njofton mė 1601 se nė Kalabri arbėreshėt i kanė arbėrisht shėrbesat fetare dhe as latinisht, as greqisht. Kuptohet se kėtė traditė ata duhet ta kenė marrė me vete nga Shqipėria, sepse nuk mund ta krijonin vetė aq shpejt nė kushtet e mėrgimit tė tyre tė rėndė.

Deri mė sot njihen vetėm tri dokumente tė shqipes sė shkruar nė shek. XV ose diēka mė herėt.

I pari dokument i shkruar nė gjuhėn shqipe ėshtė Ā« Formula e pagėzimit Ā» dhe i takon vitit 1462. Ć‹shtė njė formulė e shkurtėr fetare e shkruar shqip, brenda njė teksti latinisht, tė hartuar prej kryepeshkopit tė Durrėsit, Pal Engjėllit, bashkėpunėtor i ngushtė i Skėnderbeut. Nė qarkoren qė u dėrgon vartėsve tė tij tė klerit katolik, ai lejon qė prindėrit shqiptarė, nė rast nevoje, kur nuk mund tā€™i pagėzonin fėmijėt nė kishė, mund tā€™i pagėzonin vetė duke pėrdorur kėtė formulė: Unte paghesont premenit Atit et birit et spertit senit. (Unė tė pagėzoj nė emėr tė Atit e tė birit e tė shpirtit shenjtė). Kjo frazė ėshtė shkruar nė alfabetin latin dhe nė dialektin e veriut (gegėrisht).

Dokumenti i dytė i shkruar nė gjuhėn shqipe ėshtė Ā« Fjalorthi Ā» i Arnold Von Harfit, i vitit 1496. Ky udhėtar gjerman, gjatė njė udhėtimi nė viset shqiptare, pėr nevoja praktike tė rrugės shėnoi 26 fjalė shqipe, 8 shprehje dhe numėrorėt 1 deri 10, dhe 100 e 1000, duke i shoqėruar me pėrkthimin gjermanisht.

I treti dokument i shqipes sė shkruar qė njihet me emrin Ā« Perikopeja e ungjillit tė pashkėve Ā», ėshtė gjetur nė Bibliotekėn Ambroziane tė Milanos brenda njė mbishkrimi greqisht tė shek. XIV. Fragmentet shqip sā€™kanė lidhje me dorėshkrimin greqisht dhe dijetarėt mendojnė se ky dorėshkrim mund tė jetė i fundit tė shek. XV ose i fillimit tė shek. XVI. Ai ėshtė shkruar nė dialektin e jugut dhe me alfabetin grek.

Shqipja dokumentohet kėshtu e shkruar qė nė shek. XV nė dy dialektet e saj kryesore dhe me dy alfabete, me alfabetin latin dhe me alfabetin grek. Kjo ėshtė njė dėshmi se kultura shqiptare dhe jeta shpirtėrore konfesionale nė Shqipėri zhvillohej nėn ndikimin e kulturės latine-katolike, dhe tė kulturės bizantine-ortodokse.

_________________


.*“Ø )
ø.•“ø.•“Ø) ø.•*Ø)
(ø.•“ (ø.•“ .•“ : (“ø.•*“Æ`*•-->>>> …
˜"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"ŗ••ŗ°"˜Øؘ"°••ŗ°"˜Øؘ"° ••ŗ˜

Nimfa
Administator
Administator

Numri i postimeve : 4292
Age : 56
Registration date : 27/05/2008

Shiko profilin e anėtarit http://radio.allgoo.net/portal.htm

Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Re: Historia e Popullit Shqiptar

Mesazh  Sponsored content Today at 5:40 pm


Sponsored content


Mbrapsht nė krye Shko poshtė

Faqja 7 e 10 Previous  1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10  Next

Shiko temėn e mėparshme Shiko temėn pasuese Mbrapsht nė krye


 
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti pėrgjigjeni temave tė kėtij forumi